Сказы з адасобленымі членамі: будова, значэнне, ужыванне

§ 41. Сказы з адасобленымі прыдаткамі, знакі прыпынку

Даведваемся, якія прыдаткі адасабляюцца, як яны звязваюцца з паяснёным словам (у тым ліку злучнікамі як, ці, або) і калі выдзяляюцца коскамі, а калі — працяжнікамі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

На школьным сходзе вядучая аб’явіла: «Слова мае Ірына Пятроўна, наш класны кіраўнік». Пасля імя яна зрабіла паўзу, і апошнія словы прагучалі як дадатковае паведамленне. Такая другая назва асобы, вылучаная паўзамі, — адасоблены прыдатак, і на пісьме ён выдзяляецца коскамі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі прыдаткі адасабляюцца і якімі знакамі прыпынку яны выдзяляюцца?

01

Адзіночныя і развітыя прыдаткі

Успомнім: прыдатак — гэта азначэнне, выражанае назоўнікам і дапасаванае да паяснёнага слова звычайна ў склоне; ён характарызуе прадмет і дае яму другую назву. Адасобленыя прыдаткі выражаюцца адзіночнымі назоўнікамі і назоўнікамі з паясняльнымі словамі. Прыдатак, які мае пры сабе паясняльныя словы, з’яўляецца развітым: Бывалі дзеці ў Белавежы, зубрыным царстве на зямлі (А. Астрэйка).

Неадасоблены адзіночны прыдатак пры агульным назоўніку пішацца праз злучок: На сінім небе-акіяне павіслі хмаркі-астраўкі (А. Астрэйка). Рупны Мінск-гаспадар працай славіцца плённай (Р. Барадулін).

У вусным маўленні адасобленыя прыдаткі аддзяляюцца паўзамі, а на пісьме — коскамі.

Паглядзім, як гэта працуе

Уладзімір Мулявін, выхадзец з Расіі, здзейсніў для беларускай культуры тое, што Уладзімір Караткевіч — для беларускай літаратуры (П. Васючэнка).

Выхадзец з Расіі — развіты прыдатак: галоўнае слова выхадзец мае пры сабе паясняльныя словы з Расіі.

02

Калі прыдатак адасабляецца заўсёды

Заўсёды адасабляюцца развітыя і адзіночныя прыдаткі:

  1. якія адносяцца да асабовага займенніка незалежна ад месца ў сказе: Былы выпускнік школы, ён добра помніў, як узводзіўся яе будынак (Я. Брыль). Яна, Валя, таксама любіла чытаць кнігі (А. Васілевіч);
  2. якія адносяцца да агульнага ці ўласнага назоўніка і стаяць пасля яго: Касцы, ваякі мірнай працы, выходзяць з косамі на пляцы (Я. Колас). Ганна, маці Лабановіча, была жанчына добрая, працавітая, руплівая (Я. Колас).

Заўвага. 1. Перад уласным і агульным назоўнікам прыдатак адасабляецца, калі ён мае дадатковае акалічнаснае значэнне ўступкі або прычыны: Вядомы майстар, Васіль Макаравіч застаўся сціплым чалавекам (В. Хомчанка). — Васіль Макаравіч застаўся сціплым чалавекам, хоць і быў вядомы майстар.

2. Прыдатак адасабляецца, калі ён звязваецца з паяснёным назоўнікам словамі па прозвішчы (мянушцы, клічцы і інш.): Міхась, па мянушцы Барадаты, сядзеў на лаўцы свайго дзеда (Г. Далідовіч).

03

Прыдаткі са злучнікамі як, ці, або

Прыдатак можа звязвацца з назоўнікам ці займеннікам, да якога адносіцца, злучнікамі як, ці, або. Адасабляюцца прыдаткі:

  1. са злучнікам як, калі яны маюць дадатковае адценне прычыны: Сцяпана, як смелага салдата, часта пасылалі ў разведку (М. Паслядовіч). Параўн.: Сцяпана часта пасылалі ў разведку, бо ён быў смелы салдат;
  2. са злучнікамі ці, або, калі прыдатак мае ўдакладняльнае значэнне: Чорны бусел, ці інакш бацян, любіць глуш і векавыя нетры (В. Гардзей).

Заўвага. Калі злучнік як мае значэнне ‘ў якасці’, то прыдатак коскамі не выдзяляецца: У наш час шырока выкарыстоўваецца камень як будаўнічы матэрыял (газета «Звязда»). — Камень — гэта і ёсць будаўнічы матэрыял.

Паглядзім, як гэта працуе

Як вайсковец, ён разумеў, што так рабіць нельга. — Яго залічылі ў брыгаду як слесара-наладчыка.

У першым сказе як мае адценне прычыны (разумеў, бо быў вайсковец) — коска. У другім як = ‘ў якасці’ (залічылі ў якасці слесара) — коскі няма.

Параўноўваем і заўважаем

Калі прыдатак адасабляецца

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
УмоваКоскіПрыклад
Пры асабовым займеннікузаўсёдыЯна, Валя, любіла чытаць.
Пасля назоўніказаўсёдыГанна, маці Лабановіча, была добрая.
Перад назоўнікам, значэнне прычыны ці ўступкіставяццаВядомы майстар, Васіль Макаравіч застаўся сціплым.
Са словамі па мянушцы, па прозвішчыставяццаМіхась, па мянушцы Барадаты, сядзеў.
Як з адценнем прычыны; ці, або ўдакладняюцьставяццаЧорны бусел, ці інакш бацян, любіць глуш.
Як у значэнні ‘ў якасці’не ставяццаКамень выкарыстоўваецца як будаўнічы матэрыял.
04

Прыдатак пасля працяжніка

На пісьме адасобленыя прыдаткі могуць выдзяляцца працяжнікамі, калі ім надаецца асаблівае значэнне і пры вымаўленні яны аддзяляюцца ад паяснёнага слова больш доўгай паўзай.

Паглядзім, як гэта працуе

Светлыя хмаркі — дзеткі прастору — ціха па небе плывуць (Я. Колас).

Дадому з зімоўкі далёкай ляцяць нашы госці — шпакі (М. Хведаровіч).

Прыдатак у сярэдзіне сказа выдзяляецца двума працяжнікамі, у канцы — адным. Доўгая паўза вылучае яго і робіць асабліва значным.

05

Навошта ўжываць прыдаткі

Адасобленыя прыдаткі падкрэсліваюць прымету, вылучаюць яе на першы план. Асабліва экспрэсіўнымі з’яўляюцца адасобленыя прыдаткі, што адносяцца да асабовых займеннікаў: Сын лесніка, я сам з маленства любіў паліць касцёр (І. Шамякін).

Адасоблены прыдатакНеадасоблены
На сходзе выступіў Мікалай Фёдаравіч, малады інжынер.На сходзе выступіў малады інжынер Мікалай Фёдаравіч.
— Саханюк, тутэйшы педагог (Я. Колас).— Тутэйшы педагог Саханюк.

У творах мастацкай літаратуры шырока ўжываюцца развітыя прыдаткі для характарыстыкі персанажаў, апісання мясцовасці, пейзажу: Вобраз мамы, добрай, ненагляднай мамы, не адступаўся ад Юркі (Я. Колас). Гудуць вячэрняю парой дубы — старыя бандурысты (М. Танк).

Прасочваем шлях

Як вызначыць знакі пры прыдатку

  1. Знаходзім прыдатак і паяснёнае слова

    Прыдатак — назоўнік, які дае другую назву прадмету або асобе.

    Касцы, ваякі мірнай працы… — ваякі = касцы.

  2. Глядзім, да чаго адносіцца і дзе стаіць

    Пры асабовым займенніку або пасля назоўніка — адасабляем заўсёды.

    Былы выпускнік школы, ён добра помніў…

  3. Правяраем злучнік як

    Можна замяніць на бо быў — коскі; на ў якасці — коскі няма.

    Сцяпана, як смелага салдата, пасылалі ў разведку.

  4. Выбіраем знак

    Звычайна коскі; пры асаблівым значэнні і доўгай паўзе — працяжнік.

    Ляцяць нашы госці — шпакі.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Адасоблены прыдатак ці не?

Знакі прыпынку ў картках прыбраны. Вызначы, ці трэба выдзяляць прыдатак, а ў картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Адзін і той жа прыдатак можа быць то з коскамі, то без іх. Паразважай, ад чаго гэта залежыць.

Чаму ў сказе «Сцяпана, як смелага салдата, часта пасылалі ў разведку» коскі ёсць, а ў сказе «Камень выкарыстоўваецца як будаўнічы матэрыял» — няма?

Зверыць разважанне

Правяраем заменай. У першым сказе як можна замяніць на бо ён быў: пасылалі ў разведку, бо ён быў смелы салдат. Гэта дадатковае адценне прычыны, таму прыдатак адасабляецца. У другім як = ‘ў якасці’: камень выкарыстоўваецца ў якасці будаўнічага матэрыялу — прыдатак цесна звязаны з выказнікам і не адасабляецца.

Параўнай: «На сходзе выступіў малады інжынер Мікалай Фёдаравіч» і «На сходзе выступіў Мікалай Фёдаравіч, малады інжынер». Што змянілася, акрамя знакаў?

Зверыць разважанне

У першым сказе малады інжынер — проста частка назвы асобы, прыдатак стаіць перад імем і не адасабляецца. У другім спачатку названа асоба, а прыдатак пасля паўзы паведамляе пра яе дадатковае — ён падкрэслівае прымету і вылучае яе на першы план. Таму пасля назоўніка прыдатак заўсёды выдзяляецца коскамі.

Чаму ў даверанасці пішуць «Я, Кравец Алеся Барысаўна, давяраю…» з коскамі, а ў сказе «Дырэктар Пётр Антонавіч падпісаў загад» коскі не патрэбны?

Зверыць разважанне

У даверанасці прозвішча, імя і імя па бацьку — прыдатак да асабовага займенніка я, а прыдатак пры займенніку адасабляецца заўсёды. У другім сказе прыдатак дырэктар стаіць перад уласным імем і не мае значэння прычыны ці ўступкі, таму не адасабляецца.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Развіты і адзіночны

    Адасобленыя прыдаткі выражаюцца адзіночнымі назоўнікамі і назоўнікамі з паясняльнымі словамі (развітымі): зубрыным царстве на зямлі.

  2. Пры займенніку і пасля назоўніка

    Прыдатак пры асабовым займенніку і прыдатак пасля назоўніка адасабляюцца заўсёды: Яна, Валя, таксама любіла чытаць кнігі.

  3. Перад назоўнікам

    Прыдатак перад назоўнікам адасабляецца, калі мае значэнне прычыны ці ўступкі: Вядомы майстар, Васіль Макаравіч застаўся сціплым чалавекам.

  4. Па мянушцы, па прозвішчы

    Прыдатак, звязаны словамі па прозвішчы (мянушцы, клічцы), адасабляецца: Міхась, па мянушцы Барадаты, сядзеў на лаўцы.

  5. Злучнікі як, ці, або

    Прыдатак з як адасабляецца пры адценні прычыны і не адасабляецца ў значэнні ‘ў якасці’; з ці, або адасабляецца пры ўдакладненні.

  6. Коскі і працяжнікі

    Звычайна прыдатак выдзяляецца коскамі, пры асаблівым значэнні і доўгай паўзе — працяжнікамі: Светлыя хмаркі — дзеткі прастору — ціха па небе плывуць.

Памятка: разбор па кроках

Ганна, маці Лабановіча, была жанчына добрая, працавітая, руплівая (Я. Колас) — развіты прыдатак, адносіцца да ўласнага назоўніка Ганна і стаіць пасля яго, таму выдзяляецца коскамі з абодвух бакоў.

  1. Знайдзі прыдатак. Шукай назоўнік, які дае прадмету або асобе другую назву.
  2. Вызначы, да чаго ён адносіцца і дзе стаіць. Пры асабовым займенніку і пасля назоўніка прыдатак адасабляецца заўсёды; перад назоўнікам — пры значэнні прычыны ці ўступкі.
  3. Правер злучнікі і выберы знак. Як з адценнем прычыны, ці і або з удакладненнем — коскі; як у значэнні ‘ў якасці’ — без косак; пры асаблівым значэнні — працяжнік.

Цяпер растлумач: Калі прыдаткі адасабляюцца і якімі знакамі прыпынку яны выдзяляюцца?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які прыдатак называецца развітым?
2. Калі прыдатак адасабляецца заўсёды?
3. У якім сказе прыдатак НЕ трэба выдзяляць коскамі?
4. Які сказ напісаны правільна?
5. Калі прыдатак перад уласным назоўнікам адасабляецца?
6. У якім сказе прыдатак са злучнікам як мае адценне прычыны?
7. Якое значэнне мае прыдатак са злучнікам ці ў сказе «Чорны бусел, ці інакш бацян, любіць глуш»?
8. Калі прыдатак выдзяляецца працяжнікамі?
9. Дзе трэба паставіць коскі: «Над садам знічка падае (1) маленькая гарэзніца (2) і наша сэрца радуе (3)»?
10. Чым характарызуюцца адасобленыя прыдаткі пры асабовых займенніках?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑