Сказы з адасобленымі членамі: будова, значэнне, ужыванне

§ 42. Сказы з адасобленымі дапаўненнямі, знакі прыпынку

Даведваемся, якія дапаўненні адасабляюцца, што яны абазначаюць, калі адасабляюцца ўдакладняльныя спалучэнні са словамі асабліва, нават, пераважна, у тым ліку і як іх выдзяляць коскамі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Класны кіраўнік напісала ў чат: «Заўтра ўсе, акрамя дзяжурных, ідуць на экскурсію». Пры чытанні словы акрамя дзяжурных вымаўляюцца асобна, з паўзай і паніжэннем голасу: яны ўдакладняюць, хто менавіта не ідзе. Гэта адасобленае дапаўненне, і на пісьме яно выдзяляецца коскамі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія дапаўненні і ўдакладняльныя спалучэнні адасабляюцца і калі коска пры іх не патрэбна?

01

Акрамя, апрача, замест, за выключэннем

Дапаўненні, выражаныя назоўнікамі або займеннікамі ва ўскосных склонах з прыназоўнікамі акрамя, апрача, замест, за выключэннем, маюць удакладняльнае значэнне і заўсёды адасабляюцца. Такія дапаўненні паказваюць на ўключэнне ў лік ці выключэнне прадмета (з’явы) з ліку іншых або на яго замяшчэнне: На свеце ўсё знойдзеш, апрача бацькі і маці (Прыказка). На голых дрэвах, замест лісця, паклалі шэрань маразы (Я. Колас).

Паглядзім, як гэта працуе

Акрамя кучаравых бярозак, на ўзгорку расла высокая сухаверхая хвоя (З. Бядуля).

Увесь дзень, за выключэннем перапынку на абед і снеданне, быў прызначаны агляду гаспадаркі (Я. Колас).

У першым сказе — уключэнне (былі і бярозкі, і хвоя), у другім — выключэнне (увесь дзень, але без перапынку).

02

Інтанацыя і коскі

Пры вымаўленні адасобленыя дапаўненні выдзяляюцца паўзай і паніжэннем голасу, а на пісьме — коскамі.

Заўвага. Дапаўненне з прыназоўнікам замест не адасабляецца, калі прыназоўнік мае значэнне ‘за’. Параўн.: Сёння Міхась дзяжурыў замест сябра. — Сёння Міхась дзяжурыў за сябра.

Паглядзім, як гэта працуе

У той вечар для Косціка, апрача кніг, нічога не было даражэйшага на свеце (С. Александровіч).

Дапаўненне ў сярэдзіне сказа выдзяляецца коскамі з абодвух бакоў, у пачатку сказа — коскай пасля яго, у канцы — коскай перад ім.

03

Асабліва, нават, пераважна, у тым ліку

Адасабляюцца ўдакладняльныя спалучэнні, якія пачынаюцца словамі асабліва, нават, пераважна, у тым ліку, у прыватнасці, напрыклад і інш. Яны надаюць удакладненню сэнсавае адценне выдзяляльнасці, узмацняльнасці: Многія, асабліва мужчыны, так і не вярнуліся з вайны (А. Асіпенка). Нішто, нават вецер, не кранае галін яблынь і груш у белай квецені (П. Пестрак). Уперадзе каля самай дарогі стаяў лясок, пераважна бярозавы (Я. Колас).

Паглядзім, як гэта працуе

Ад зямлі награваецца паветра, асабліва яго ніжнія слаі (А. Звонак).

Спалучэнне асабліва яго ніжнія слаі ўдакладняе слова паветра і вылучае частку з цэлага. Яно стаіць у канцы сказа, таму коска ставіцца толькі перад ім.

Параўноўваем і заўважаем

Адасобленыя дапаўненні і ўдакладненні

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СловыЗначэннеПрыклад
акрамя, апрачауключэнне або выключэннеНа свеце ўсё знойдзеш, апрача бацькі і маці.
за выключэннемвыключэннеУвесь дзень, за выключэннем перапынку, быў заняты.
заместзамяшчэннеНа голых дрэвах, замест лісця, паклалі шэрань маразы.
замест = ‘за’не адасабляеццаМіхась дзяжурыў замест сябра.
асабліва, нават, пераважна, у тым ліку, напрыкладудакладненне з выдзяленнемНішто, нават вецер, не кранае галін.
04

Калі коска не ставіцца

Заўвага. Калі словы асабліва, нават, пераважна не маюць удакладняльнага значэння, перад імі коска не ставіцца: Лес пераважна хваёвы. На дварэ ціха, спакойна, не мігцяць нават далёкія агні. Дзень быў асабліва цёплы.

Каб праверыць, задайце пытанне: ці ўдакладняе спалучэнне якое-небудзь слова ў сказе, ці вылучае частку з цэлага? Калі так — коскі патрэбны. Калі слова проста ўзмацняе прымету (асабліва цёплы = вельмі цёплы) — коска не ставіцца.

Паглядзім, як гэта працуе

Глуха, непрытульна ў лесе зімой, асабліва ў снежную замець (М. Лынькоў). — Дзень быў асабліва цёплы.

У першым сказе асабліва ў снежную замець удакладняе слова зімой — коска. У другім асабліва толькі ўзмацняе прыметнік цёплы — коскі няма.

Прасочваем шлях

Як расставіць коскі пры дапаўненні

  1. Знаходзім прыназоўнік або ўдакладняльнае слова

    Акрамя, апрача, замест, за выключэннем; асабліва, нават, пераважна, у тым ліку, у прыватнасці, напрыклад.

    Увесь месяц за выключэннем сямі-васьмі дзён ішлі халодныя дажджы.

  2. Правяраем значэнне

    Уключэнне, выключэнне, замяшчэнне або ўдакладненне — адасабляем. Замест = ‘за’ або слова толькі ўзмацняе прымету — не адасабляем.

    За выключэннем сямі-васьмі дзён — выключэнне.

  3. Вызначаем межы звароту

    Зварот уключае прыназоўнік і ўсе залежныя словы.

    за выключэннем сямі-васьмі дзён

  4. Ставім коскі

    У сярэдзіне сказа — з абодвух бакоў, у пачатку — пасля, у канцы — перад зваротам.

    Увесь месяц, за выключэннем сямі-васьмі дзён, ішлі халодныя дажджы.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Коска патрэбна ці не?

Знакі прыпынку ў картках прыбраны. Вызначы, ці трэба выдзяліць дапаўненне або ўдакладняльнае спалучэнне коскамі, а ў картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Адзін і той жа прыназоўнік ці часціца могуць патрабаваць косак, а могуць і не. Паразважай чаму.

Чаму ў сказе «На голых дрэвах, замест лісця, паклалі шэрань маразы» коскі ёсць, а ў сказе «Міхась дзяжурыў замест сябра» — няма?

Зверыць разважанне

Правяраем заменай на за. «Міхась дзяжурыў за сябра» — сэнс не змяніўся: замест = ‘за’, дапаўненне цесна звязана з дзеясловам і не адасабляецца. «Паклалі шэрань за лісце» — так сказаць нельга: тут замест паказвае на замяшчэнне аднаго прадмета другім, гэта ўдакладненне, якое вымаўляецца з паўзай і выдзяляецца коскамі.

Параўнай: «Дзень быў асабліва цёплы» і «Увесь тыдзень было цёпла, асабліва ў нядзелю». Чаму ў другім сказе коска ёсць?

Зверыць разважанне

У першым сказе асабліва = вельмі, яно толькі ўзмацняе прыметнік цёплы, і коска не патрэбна. У другім спалучэнне асабліва ў нядзелю ўдакладняе словы ўвесь тыдзень: з усяго тыдня вылучаецца адзін дзень. Такія ўдакладняльныя спалучэнні маюць адценне выдзяляльнасці і адасабляюцца.

Акрамя можа абазначаць і ўключэнне, і выключэнне. Як гэта вызначыць у сказах «Акрамя бярозак, на ўзгорку расла хвоя» і «Усе, акрамя Алеся, прыйшлі на трэніроўку»?

Зверыць разважанне

Падстаўляем словы ‘у дадатак да’ і ‘без’. На ўзгорку раслі і бярозкі, і хвоя — гэта ўключэнне (у дадатак да бярозак). На трэніроўку прыйшлі ўсе без Алеся — гэта выключэнне. У абодвух выпадках дапаўненне з акрамя адасабляецца, бо мае ўдакладняльнае значэнне.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Чатыры прыназоўнікі

    Дапаўненні з прыназоўнікамі акрамя, апрача, замест, за выключэннем маюць удакладняльнае значэнне і заўсёды адасабляюцца.

  2. Тры значэнні

    Такія дапаўненні паказваюць на ўключэнне, выключэнне або замяшчэнне: На голых дрэвах, замест лісця, паклалі шэрань маразы.

  3. Інтанацыя

    Адасобленае дапаўненне вымаўляецца з паўзай і паніжэннем голасу, на пісьме выдзяляецца коскамі.

  4. Замест = ‘за’

    Калі замест можна замяніць на за, дапаўненне не адасабляецца: Сёння Міхась дзяжурыў замест сябра.

  5. Удакладняльныя спалучэнні

    Спалучэнні са словамі асабліва, нават, пераважна, у тым ліку, у прыватнасці, напрыклад адасабляюцца: Нішто, нават вецер, не кранае галін.

  6. Без удакладнення — без коскі

    Калі асабліва, нават, пераважна нічога не ўдакладняюць, коска не ставіцца: Лес пераважна хваёвы. Дзень быў асабліва цёплы.

Памятка: разбор па кроках

На голых дрэвах, замест лісця, паклалі шэрань маразы (Я. Колас) — адасобленае дапаўненне з прыназоўнікам замест, абазначае замяшчэнне, стаіць у сярэдзіне сказа і выдзяляецца коскамі з абодвух бакоў.

  1. Знайдзі прыназоўнік або ўдакладняльнае слова. Акрамя, апрача, замест, за выключэннем; асабліва, нават, пераважна, у тым ліку, у прыватнасці, напрыклад.
  2. Правер значэнне. Уключэнне, выключэнне, замяшчэнне або ўдакладненне — адасабляем; замест = ‘за’ або слова толькі ўзмацняе прымету — не адасабляем.
  3. Пастаў коскі. Вызнач межы звароту і выдзялі яго: у сярэдзіне сказа — з абодвух бакоў, у пачатку — пасля, у канцы — перад ім.

Цяпер растлумач: Якія дапаўненні і ўдакладняльныя спалучэнні адасабляюцца і калі коска пры іх не патрэбна?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. З якімі прыназоўнікамі дапаўненні заўсёды адасабляюцца?
2. На што НЕ паказваюць адасобленыя дапаўненні?
3. У якім сказе дапаўненне НЕ адасабляецца?
4. Які сказ напісаны правільна?
5. У якім сказе перад словам пераважна патрэбна коска?
6. Як вымаўляюцца адасобленыя дапаўненні?
7. Якое з гэтых слоў НЕ пачынае ўдакладняльнае спалучэнне?
8. Дзе трэба паставіць коскі: «Увесь дзень (1) за выключэннем перапынку на абед (2) мы працавалі (3) ў бібліятэцы»?
9. У якім сказе слова асабліва НЕ ўводзіць удакладненне?
10. Што абазначае дапаўненне ў сказе «Акрамя кучаравых бярозак, на ўзгорку расла хвоя»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑