Сказы з адасобленымі членамі: будова, значэнне, ужыванне

§ 43. Сказы з адасобленымі акалічнасцямі, знакі прыпынку

Даведваемся, што абазначаюць адасобленыя акалічнасці, як яны вымаўляюцца і выдзяляюцца коскамі, у якіх выпадках не адасабляюцца і як правільна замяняць выказнік дзеепрыслоўным зваротам.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Аднакласніца напісала ў сачыненні: «Пад’язджаючы да Мінска, можна ўбачыць высозныя гмахі дамоў». Настаўніца падкрэсліла сказ: хто ж пад’язджае? Дзеепрыслоўе абазначае дадатковае дзеянне, і яно павінна належаць таму, хто выконвае асноўнае: «Пад’язджаючы да Мінска, мы ўбачылі высозныя гмахі дамоў».

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі акалічнасці, выражаныя дзеепрыслоўямі і дзеепрыслоўнымі зваротамі, адасабляюцца і як іх правільна ўжываць?

01

Дадатковае дзеянне

Адасобленыя акалічнасці абазначаюць дадатковае дзеянне ў адносінах да асноўнага дзеяння, выражанага дзеясловам-выказнікам, і адказваюць на пытанні як? якім чынам? калі? у якой ступені? і інш.: Рана ўстаўшы, многа зробіш (Прыказка). Бабка стаяла, падпёршы рукою шчаку, і назірала за выразам твару настаўніка (Я. Колас).

Часцей за ўсё адасобленыя акалічнасці выражаюцца дзеепрыслоўнымі зваротамі (дзеепрыслоўе з залежнымі словамі) або адзіночнымі дзеепрыслоўямі.

Паглядзім, як гэта працуе

Раскінуўшы крылы, чайка планіруе ў паветры, выглядаючы ў вадзе сабе здабычу (В. Вольскі).

Асноўнае дзеянне — планіруе (выказнік). Раскінуўшы крылы, выглядаючы ў вадзе сабе здабычу — дадатковыя дзеянні, гэта адасобленыя акалічнасці.

02

Інтанацыя і коскі

Адасобленыя акалічнасці ў вусным маўленні выдзяляюцца інтанацыйнымі паўзамі: павышаным тонам, калі стаяць у пачатку або сярэдзіне сказа, і паніжаным тонам, калі імі заканчваецца сказ.

На пісьме адасобленыя акалічнасці, выражаныя дзеепрыслоўнымі зваротамі або адзіночнымі дзеепрыслоўямі, як правіла, выдзяляюцца коскамі: Бяроза зламалася, але не ўпала, затрымаўшыся на суседніх дрэвах (У. Караткевіч). Нагаварыўшыся, жанчыны разышліся па сваіх дварах (Я. Брыль).

Сказы з дзеепрыслоўнымі зваротамі ўжываюцца ва ўсіх кніжных стылях.

Паглядзім, як гэта працуе

Паабедаўшы, // касцы паселі ў цень пад разложыстым дубам (М. Машара).

Паўза пасля адзіночнага дзеепрыслоўя на пісьме абазначаецца коскай.

03

Акалічнасць з нягледзячы на

Заўсёды адасабляецца акалічнасць са значэннем уступкі, калі яна выражана назоўнікам з прыназоўнікам нягледзячы на: Нягледзячы на трывожны час, рынак жыў сваім звычайным жыццём (А. Якімовіч).

Заўвага. Зварот з прыназоўнікам нягледзячы на можа не адасабляцца толькі ў тым выпадку, калі ён стаіць пасля дзеяслова-выказніка: Вучні пайшлі ў паход нягледзячы на дрэннае надвор’е. Гэта ён зрабіў нягледзячы на забарону бацькоў.

Прыназоўнік нягледзячы на пішацца з я (ня-) і разам.

04

Калі акалічнасць не адасабляецца

Не адасабляюцца:

  1. адзіночныя дзеепрыслоўі, якія стаяць пасля дзеяслова-выказніка і сваім значэннем набліжаюцца да прыслоўяў спосабу дзеяння, а гэта значыць, адказваюць на пытанні як? якім чынам? Такія дзеепрыслоўі звычайна стаяць у канцы сказа: Воўк авечку бярэ (як? якім чынам?) не выбіраючы (Прыказка). Песні салаўіныя льюцца (як? якім чынам?) не сціхаючы (П. Глебка);
  2. фразеалагізмы, у складзе якіх ёсць дзеепрыслоўі: Трэба быць аптымістам і жыць не апускаючы рук (М. Хведаровіч). Не прывыкла мая бабуля сядзець склаўшы рукі (А. Васілевіч).
Паглядзім, як гэта працуе

Іван Васільевіч ішоў не спяшаючыся (І. Шамякін). Дзед Гарох замоўк як мыла з’еўшы (В. Карамазаў).

У першым сказе адзіночнае дзеепрыслоўе пасля выказніка = павольна (як?). У другім — фразеалагізм. Коскі не ставяцца.

05

Дзеепрыслоўны зварот і злучнік і

Заўвагі. 1. Калі дзеепрыслоўны зварот адносіцца да аднаго з аднародных выказнікаў, звязаных адзіночнымі злучнікамі і, ды (= і), ці, або, то коска перад гэтымі злучнікамі не ставіцца: Уварваўшыся ў пакой, вецер смела зашалясцеў на стале паперамі, скінуў некалькі лістоў на падлогу і, забіўшыся пад шпалеры, захадзіў там, зашастаў (А. Савіцкі). Возьме наш хлопец жалеза кавалак ды, кінуўшы ў горан, нагрэе ўдала (П. Броўка).

2. Перад злучнікам і, які звязвае два дзеепрыслоўныя звароты ці адзіночныя дзеепрыслоўі, коска не ставіцца: Сонца падымалася вышэй, рупліва аглядаючы зямлю і рассыпаючы над ёй святло і цеплыню (Т. Хадкевіч).

Паглядзім, як гэта працуе

Я вярнуўся ў пакой і, не запальваючы свечкі, сеў на ложак (У. Караткевіч).

Перад і коскі няма (і звязвае аднародныя выказнікі вярнуўся і сеў), а зварот не запальваючы свечкі выдзяляецца коскамі пасля злучніка. Не з дзеепрыслоўямі пішацца асобна.

Параўноўваем і заўважаем

Адасабляецца ці не

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ВыпадакКоскіПрыклад
Дзеепрыслоўны зваротставяццаРаскінуўшы крылы, чайка планіруе.
Адзіночнае дзеепрыслоўе перад выказнікамставяццаПаабедаўшы, касцы паселі ў цень.
Зварот з нягледзячы наставяцца (акрамя пазіцыі пасля выказніка)Нягледзячы на трывожны час, рынак жыў.
Адзіночнае дзеепрыслоўе пасля выказніка (як?)не ставяццаВоўк авечку бярэ не выбіраючы.
Фразеалагізм з дзеепрыслоўемне ставяццаБабуля не прывыкла сядзець склаўшы рукі.
Злучнік і паміж двума зваротаміперад і не ставіцца…аглядаючы зямлю і рассыпаючы святло.
06

Замена выказніка дзеепрыслоўем

Замена простых дзеясловаў-выказнікаў дзеепрыслоўнымі зваротамі магчыма толькі тады, калі выказнікі адносяцца да аднаго і таго ж дзейніка: Вучні пачулі званок і пайшлі ў свае класы. — Вучні, пачуўшы званок, пайшлі ў свае класы. Пачуўшы званок, вучні пайшлі ў свае класы.

Дзеянне, названае дзеепрыслоўем, і дзеянне, названае выказнікам, павінен выконваць адзін і той жа прадмет або асоба. Таму нельга сказаць Ідучы на экзамен, мне было боязна: правільна Ідучы на экзамен, я баялася незвычайна.

Паглядзім, як гэта працуе

Касец стаміўся і прысеў на валок духмянага сена. — Касец, стаміўшыся, прысеў на валок духмянага сена.

Абодва дзеянні выконвае касец, таму адзін з выказнікаў можна замяніць дзеепрыслоўем.

Прасочваем шлях

Як расставіць коскі пры акалічнасці

  1. Знаходзім выказнік і дзеепрыслоўе

    Выказнік — асноўнае дзеянне, дзеепрыслоўе — дадатковае; вызначаем межы звароту.

    Сонца падымалася вышэй, рупліва аглядаючы зямлю…

  2. Правяраем выключэнні

    Адзіночнае дзеепрыслоўе пасля выказніка са значэннем як? або фразеалагізм — коскі не ставім.

    Іван Васільевіч ішоў не спяшаючыся.

  3. Глядзім на злучнік і

    Перад і, які звязвае аднародныя выказнікі або два звароты, коска не ставіцца.

    Я вярнуўся ў пакой і, не запальваючы свечкі, сеў на ложак.

  4. Выдзяляем зварот

    У сярэдзіне сказа — коскі з абодвух бакоў, у пачатку — пасля, у канцы — перад зваротам.

    Нягледзячы на недалёкую восень, лес жыў багатым жыццём.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Адасабляецца акалічнасць ці не?

Знакі прыпынку ў картках прыбраны. Вызначы, ці трэба выдзяляць акалічнасць коскамі, а ў картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Адна коска можа змяніць сэнс сказа, а адно дзеепрыслоўе — зрабіць яго памылковым. Паразважай.

Практ. 359. Як можна расставіць коскі ў сказе «Спартсмен бег прыгожа хутка абганяючы сапернікаў»? Як пры гэтым мяняецца сэнс?

Зверыць разважанне

Магчымыя два варыянты. «Спартсмен бег прыгожа, хутка абганяючы сапернікаў» — бег прыгожа, а хутка адносіцца да абганяючы: ён хутка абганяў сапернікаў. «Спартсмен бег прыгожа хутка, абганяючы сапернікаў» — прыгожа і хутка характарызуюць бег, а зварот складаецца толькі з абганяючы сапернікаў. Межы звароту вызначаюць, да якога слова адносіцца прыслоўе хутка.

Чаму нельга сказаць «Гуляючы па лесе, сустрэлася мноства незнаёмых дзецям раслін», а трэба «Гуляючы па лесе, дзеці сустрэлі мноства незнаёмых раслін»?

Зверыць разважанне

Дзеепрыслоўе абазначае дадатковае дзеянне таго ж, хто выконвае асноўнае дзеянне — дзейніка. У першым сказе дзейнік — мноства раслін, і атрымліваецца, што гуляюць па лесе расліны. У другім сказе гуляюць і сустракаюць адны і тыя ж — дзеці, таму сказ пабудаваны правільна (Практ. 363).

Чаму ў сказе «Іван Васільевіч ішоў не спяшаючыся» коскі няма, а ў сказе «Не спяшаючыся, Іван Васільевіч прайшоў праз увесь горад» — ёсць?

Зверыць разважанне

У першым сказе адзіночнае дзеепрыслоўе стаіць пасля выказніка і адказвае на пытанне як? — па значэнні яно набліжаецца да прыслоўя (ішоў павольна) і не адасабляецца. У другім яно стаіць у пачатку сказа, перад выказнікам, вымаўляецца з паўзай і абазначае дадатковае дзеянне, таму адасабляецца.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Дадатковае дзеянне

    Адасобленыя акалічнасці абазначаюць дадатковае дзеянне ў адносінах да асноўнага, выражанага выказнікам, і адказваюць на пытанні як? якім чынам? калі?

  2. Коскі

    Дзеепрыслоўныя звароты і адзіночныя дзеепрыслоўі, як правіла, выдзяляюцца коскамі: Нагаварыўшыся, жанчыны разышліся па сваіх дварах.

  3. Нягледзячы на

    Акалічнасць з прыназоўнікам нягледзячы на адасабляецца заўсёды; можа не адасабляцца толькі пасля дзеяслова-выказніка.

  4. Не адасабляюцца

    Адзіночныя дзеепрыслоўі пасля выказніка са значэннем спосабу дзеяння і фразеалагізмы: ішоў не спяшаючыся, жыць не апускаючы рук.

  5. Злучнік і

    Перад і, які звязвае аднародныя выказнікі або два дзеепрыслоўныя звароты, коска не ставіцца: і, не запальваючы свечкі, сеў.

  6. Адзін дзейнік

    Дзеепрыслоўе і выказнік павінны адносіцца да аднаго дзейніка: Пачуўшы шорах, мы ўстрывожыліся (а не «нам стала трывожна»).

Памятка: разбор па кроках

Раскінуўшы крылы, чайка планіруе ў паветры (В. Вольскі) — адасобленая акалічнасць, выражаная дзеепрыслоўным зваротам; абазначае дадатковае дзеянне да выказніка планіруе, стаіць у пачатку сказа, таму коска ставіцца пасля звароту.

  1. Знайдзі выказнік і дзеепрыслоўе. Выказнік называе асноўнае дзеянне, дзеепрыслоўе — дадатковае; вызнач межы звароту.
  2. Правер выключэнні. Адзіночнае дзеепрыслоўе пасля выказніка (як?) і фразеалагізм не адасабляюцца; перад і, які звязвае аднародныя выказнікі або звароты, коска не ставіцца.
  3. Выдзялі зварот коскамі. У сярэдзіне сказа — з абодвух бакоў, у пачатку — пасля звароту, у канцы — перад ім.

Цяпер растлумач: Калі акалічнасці, выражаныя дзеепрыслоўямі і дзеепрыслоўнымі зваротамі, адасабляюцца і як іх правільна ўжываць?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што абазначаюць адасобленыя акалічнасці, выражаныя дзеепрыслоўямі?
2. У якім сказе дзеепрыслоўе НЕ трэба выдзяляць коскамі?
3. Які сказ напісаны правільна?
4. Калі зварот з нягледзячы на можа не адасабляцца?
5. У якім сказе ёсць фразеалагізм з дзеепрыслоўем?
6. Дзе трэба паставіць коскі: «Возьме наш хлопец жалеза кавалак (1) ды (2) кінуўшы ў горан (3) нагрэе ўдала»?
7. Ці ставіцца коска перад і, які звязвае два дзеепрыслоўныя звароты?
8. У якім сказе дапушчана памылка ва ўжыванні дзеепрыслоўя?
9. Як вымаўляецца адасобленая акалічнасць, якой заканчваецца сказ?
10. У якіх стылях ужываюцца сказы з дзеепрыслоўнымі зваротамі?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑