Сказы з адасобленымі членамі: будова, значэнне, ужыванне

§ 44. Сказы з адасобленымі ўдакладняльнымі членамі, знакі прыпынку

Вучымся адрозніваць удакладняльныя акалічнасці ад аднародных, даведваемся, чым яны выражаюцца, як вымаўляюцца і як выдзяляюцца на пісьме.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Аднакласнік піша ў чат: «Сустрэнемся заўтра, у суботу, каля школы, ля галоўнага ўвахода». Тут у суботу і ля галоўнага ўвахода не называюць новага часу і новага месца — яны толькі ўдакладняюць папярэднія, каб ніхто не памыліўся. Такія члены сказа называюцца ўдакладняльнымі і на пісьме выдзяляюцца коскамі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як адрозніць удакладняльныя акалічнасці ад аднародных і як выдзяліць іх на пісьме?

01

Што такое ўдакладняльныя акалічнасці

У сказе можа быць дзве і нават тры акалічнасці, якія адказваюць на адно і тое ж пытанне, але не з’яўляюцца аднароднымі; яны лічацца ўдакладняльнымі, паколькі кожная наступная акалічнасць канкрэтызуе змест папярэдняй, абмяжоўвае і звужае яе значэнне.

Дзесьці высока-высока, за самымі хмарамі, курлыкалі журавы (М. Лынькоў). Там, удалечыні, каля лесу, раскінулася прырэчная лагчына (Ц. Гартны).

Аднародныя акалічнасці раўнапраўна называюць розныя месцы, адрэзкі часу ці спосабы дзеяння і могуць звязвацца злучнікамі. Удакладняльная называе тое самае, але дакладней: да яе можна паставіць пытанне са словам менавіта (дзе менавіта? калі менавіта?).

Паглядзім, як гэта працуе

І ў садзе, і на рацэ стаяла дзівосная цішыня (А. Кулакоўскі). — На ўзгорку, між ліпавага парку, бялеў двухпавярховы будынак (П. Броўка).

У першым сказе названы два розныя месцы — гэта аднародныя акалічнасці. У другім між ліпавага парку адказвае на пытанне дзе менавіта? і звужае значэнне акалічнасці на ўзгорку — гэта ўдакладняльная акалічнасць.

Параўноўваем і заўважаем

Аднародныя і ўдакладняльныя акалічнасці

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаАднародныяУдакладняльныя
Пытаннеадно і тое жадно і тое ж
Значэннерозныя месцы, часы, спосабыкожная наступная звужае папярэднюю
Пытанне з «менавіта»паставіць нельгаможна: дзе менавіта?
Сувязьінтанацыя або злучнікі і, ды, ціінтанацыя, паўзы
ПрыкладІ ў садзе, і на рацэ стаяла цішыня.Там, удалечыні, каля лесу, раскінулася лагчына.
02

Чым выражаюцца і што абазначаюць

Адасобленыя ўдакладняльныя акалічнасці выражаюцца назоўнікамі з залежнымі словамі ці без іх і прыслоўямі.

Чым выражанаПрыклад
назоўнік з прыназоўнікам і залежнымі словаміТам, за дуброваю, жнейкі-красуні звоняць сярпамі сталёвымі (П. Трус).
прыслоўеБудынак упрыгожылі хораша, па-святочнаму (Т. Хадкевіч).

Часцей за ўсё ўдакладняюцца акалічнасці месца і часу, радзей — спосабу дзеяння.

Паглядзім, як гэта працуе

Учора, пад вечар, сыпануў дробны і халодны дождж (І. Шамякін). Адказ са штаба прыйшоў хутка, праз дзве з паловай гадзіны (В. Быкаў).

Пад вечар удакладняе ўчора (калі менавіта?), праз дзве з паловай гадзіны — хутка. Абедзве ўдакладняльныя акалічнасці часу выражаны назоўнікамі з прыназоўнікамі.

03

Інтанацыя і коскі

Удакладняльныя акалічнасці ў вусным маўленні выдзяляюцца паўзамі і вымаўляюцца павышаным тонам. На пісьме яны выдзяляюцца коскамі.

Тут, // ↗ на палянцы, // ↗ сярод цёмнага лесу, панавала незвычайная цішыня (З. Бядуля).

Калі ўдакладняльная акалічнасць стаіць у сярэдзіне сказа, коскі ставяцца з абодвух бакоў; калі ў канцы — адна коска перад ёю. Калі ўдакладняльных акалічнасцей некалькі, коскай аддзяляецца кожная.

Паглядзім, як гэта працуе

Кожнае лета Колас выязджаў у якую-небудзь вёску, звычайна ў Пухавіцкі раён, бліжэй да лесу, да Свіслачы (Я. Брыль).

Ад агульнага да канкрэтнага: у вёску → у Пухавіцкі раён → бліжэй да лесу → да Свіслачы. Кожная ўдакладняльная частка аддзелена коскай, у канцы сказа — толькі коска перад ёю.

04

Калі адасаблення няма

Заўвага. Калі другая акалічнасць мае больш шырокае значэнне, чым першая, то адасаблення не адбываецца.

Паглядзім, як гэта працуе

Зусім інакш ішло жыццё ў сасняку за горадам, дзе быў штаб фронту (І. Мележ).

Акалічнасць за горадам называе шырэйшае месца, чым у сасняку: яна не звужае, а пашырае значэнне першай акалічнасці. Таму коска паміж імі не ставіцца.

Не адасабляюцца і акалічнасці, якія адказваюць на розныя пытанні: Ранняй вясной (калі?) у гаі (дзе?) расцвітаюць пралескі.

05

Дзе ўжываюцца

Адасобленыя ўдакладняльныя акалічнасці часцей ужываюцца ў мастацкім і публіцыстычным стылях, радзей — у гутарковым.

Пісьменнік з іх дапамогай паступова, крок за крокам, набліжае да чытача месца ці час падзеі, і апісанне становіцца дакладным і вобразным.

Паглядзім, як гэта працуе

Там, далёка, на тым беразе, мусіць, на старой сівой званіцы, прагудзеў мілагучны звон (М. Лынькоў).

Удакладняльныя акалічнасці далёка, на тым беразе, на старой сівой званіцы звужаюць там; пабочнае слова мусіць таксама выдзелена коскамі.

Прасочваем шлях

Як расставіць знакі пры ўдакладняльных акалічнасцях

  1. Знайдзі акалічнасці з адным пытаннем

    Пастаў пытанні да акалічнасцей і адшукай тыя, што адказваюць на адно і тое ж пытанне.

    Учора пад вечар сыпануў дождж: учора (калі?), пад вечар (калі?).

  2. Правер, ці звужаецца значэнне

    Пастаў пытанне са словам менавіта. Калі другая акалічнасць канкрэтызуе першую — яна ўдакладняльная.

    Учора — калі менавіта? — пад вечар.

  3. Успомні заўвагу

    Калі другая акалічнасць шырэйшая за першую, адасаблення няма.

    у сасняку за горадам — коска не патрэбна.

  4. Пастаў коскі

    Удакладняльную акалічнасць у сярэдзіне сказа выдзялі коскамі з абодвух бакоў, у канцы — адной коскай.

    Учора, пад вечар, сыпануў дробны і халодны дождж.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Аднародныя ці ўдакладняльныя?

Прачытай сказ і вызнач, якія ў ім акалічнасці з аднолькавым пытаннем. Правярай пытаннем са словам менавіта.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Удакладняльныя і аднародныя акалічнасці падобныя: у іх адно пытанне. Разгадаць, хто ёсць хто, дапамагае сэнс.

У сказе «Увесь гэты дзень, цэлы вечар і ноч не меў Максім супакою» усе акалічнасці адказваюць на пытанне калі?. Чаму яны аднародныя, а не ўдакладняльныя?

Зверыць разважанне

Удакладняльная акалічнасць называе тое самае, што і папярэдняя, але дакладней. Тут жа названы розныя адрэзкі часу, якія ідуць адзін за адным: дзень, вечар, ноч. Пытанне з менавіта не пасуе (дзень — калі менавіта? — цэлы вечар? Не), а апошнія дзве акалічнасці звязаны злучнікам і. Значыць, гэта пералік — аднародныя акалічнасці.

Параўнайце: «Там, удалечыні, каля лесу, раскінулася лагчына» і «Зусім інакш ішло жыццё ў сасняку за горадам». Чаму ў першым сказе коскі ёсць, а ў другім іх няма?

Зверыць разважанне

У першым сказе значэнне паступова звужаецца: там → удалечыні → каля лесу, кожная наступная акалічнасць канкрэтызуе папярэднюю, таму яны ўдакладняльныя і адасабляюцца. У другім сказе другая акалічнасць (за горадам) шырэйшая за першую (у сасняку): яна не ўдакладняе, а пашырае месца. Па заўвазе падручніка ў такім выпадку адасаблення няма.

Чаму аўтары мастацкіх твораў ахвотна ўжываюць удакладняльныя акалічнасці, а ў размове мы карыстаемся імі радзей?

Зверыць разважанне

Удакладняльныя акалічнасці дазваляюць паступова, як кінакамерай, набліжаць да чытача месца ці час падзеі: Там, далёка, на тым беразе, на старой сівой званіцы… Гэта робіць апісанне дакладным і вобразным, таму яны характэрныя для мастацкага і публіцыстычнага стыляў. У гутарковым маўленні мы часцей можам паказаць рукой ці дапытацца ў суразмоўцы, таму такія ланцужкі патрэбныя радзей.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Адно пытанне — розныя ролі

    Акалічнасці з аднолькавым пытаннем могуць быць аднароднымі або ўдакладняльнымі: усё вырашае сэнс.

  2. Ад агульнага да канкрэтнага

    Кожная наступная ўдакладняльная акалічнасць канкрэтызуе, абмяжоўвае і звужае значэнне папярэдняй.

  3. Праверка словам «менавіта»

    Калі да другой акалічнасці можна паставіць пытанне дзе менавіта? ці калі менавіта?, яна ўдакладняльная.

  4. Чым выражаюцца

    Удакладняльныя акалічнасці выражаюцца назоўнікамі з залежнымі словамі ці без іх і прыслоўямі; часцей гэта акалічнасці месца і часу.

  5. Паўзы і коскі

    У вусным маўленні — паўзы і павышаны тон, на пісьме — коскі; шырэйшая другая акалічнасць не адасабляецца.

  6. Сродак выразнасці

    Удакладняльныя акалічнасці больш уласцівыя мастацкаму і публіцыстычнаму стылям, радзей — гутарковаму.

Памятка: разбор па кроках

Учора, пад вечар, сыпануў дробны і халодны дождж (І. Шамякін) — пад вечар удакладняе ўчора (калі менавіта?): удакладняльная акалічнасць часу, выражана назоўнікам з прыназоўнікам, выдзелена коскамі з абодвух бакоў.

  1. Крок 1. Знайдзі акалічнасці, якія адказваюць на адно і тое ж пытанне.
  2. Крок 2. Правер пытаннем са словам менавіта: калі другая акалічнасць звужае першую — яна ўдакладняльная, калі называе іншае месца ці час — аднародная.
  3. Крок 3. Удакладняльную акалічнасць выдзялі коскамі (у канцы сказа — адной коскай); шырэйшую другую акалічнасць не адасабляй.

Цяпер растлумач: Як адрозніць удакладняльныя акалічнасці ад аднародных і як выдзяліць іх на пісьме?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія акалічнасці называюцца ўдакладняльнымі?
2. У якім сказе ёсць удакладняльная акалічнасць?
3. Чым выражаюцца адасобленыя ўдакладняльныя акалічнасці?
4. Як вымаўляюцца ўдакладняльныя акалічнасці ў вусным маўленні?
5. У якім сказе знакі прыпынку пастаўлены правільна?
6. У якім сказе другую акалічнасць НЕ трэба выдзяляць коскамі?
7. Якое слова ўдакладняецца ў сказе «Будынак упрыгожылі хораша, па-святочнаму»?
8. У якіх стылях часцей ужываюцца адасобленыя ўдакладняльныя акалічнасці?
9. Якое значэнне ўдакладняецца ў сказе «У маі, на Міколу, дарыла аднакласніку бэз вучаніца»?
10. Колькі косак трэба ў сказе «Там далёка на тым беразе прагудзеў мілагучны звон»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑