Сказы з параўнальнымі зваротамі

§ 45. Параўнальны зварот

Даведваемся, што такое параўнальны зварот, якімі злучнікамі ён уводзіцца ў сказ, які член сказа можа паясняць і чым адрозніваецца ад даданай параўнальнай часткі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Янка Купала малюе партрэт Бандароўны: «Як маліны, яе губкі, А твар, як лілея, Як дзве зоркі, яе вочы…». Паэт не апісвае колер вуснаў ці бляск вачэй прама — ён параўноўвае іх з тым, што кожны добра ўяўляе. Так у сказе з’яўляюцца параўнальныя звароты.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое параўнальны зварот і як адрозніць яго ад даданай параўнальнай часткі?

01

Што такое параўнальны зварот

Параўнальнымі зваротамі называюцца словы ці словазлучэнні, якія ўказваюць на падабенства адных прадметаў ці з’яў да другіх (шляхам параўнання) і ўводзяцца ў сказ пры дапамозе злучнікаў як, што, быццам, нібы (бы), нібыта, як бы, як быццам, чым.

Паглядзім, як гэта працуе

Дзяўчаты, нібы русалкі, карагоды водзяць (П. Панчанка). Сняжком, як пухам лебядзіным, дарогі злёгку занясло (А. Бялевіч).

Дзяўчаты параўноўваюцца з русалкамі (злучнік нібы), снег — з лебядзіным пухам (злучнік як).

02

Указальныя словы так, такі

Асабліва выразна характар параўнання праяўляецца тады, калі параўнальныя звароты адносяцца да ўказальных слоў так, такі, такая.

Паглядзім, як гэта працуе

Як у аратага плуг, у жняі серп, так у пісьменніка слова (Б. Сачанка). Дзень перад Калядамі такі малы, як у зайца хвост (В. Адамчык).

Указальныя словы так, такі як бы загадзя паказваюць, што будзе параўнанне, і ўзмацняюць яго.

03

Развітыя і неразвітыя

Параўнальныя звароты могуць быць неразвітымі (злучнік і адно слова) і развітымі (злучнік і словазлучэнне).

ВідПрыклад
неразвітыКвяцістыя зоры, бы дыяменты, усыпаюць усё неба (Я. Колас).
развітыТут сыр, як першы снег, бялюткі (Я. Колас).
04

Які член сказа паясняе

У сказе параўнальныя звароты могуць паясняць і ўдакладняць любы член сказа — галоўны або даданы.

  • Як чорны парасон, вісела цемра над зямлёй — зварот паясняе дзейнік (цемра падобная на чорны парасон).
  • На пажоўклай траве ліст кляновы ляжыць, чырвоны, як гусіная лапка — азначэнне (такі чырвоны, як гусіная лапка).

Найбольш пашыраныя ў маўленні параўнальныя звароты, якія паясняюць дзеяслоў-выказнік і сваёй функцыяй нагадваюць акалічнасць (часцей — спосабу дзеяння).

Паглядзім, як гэта працуе

Ачнецца лес, звіняць прагалы, як мнагаструнныя цымбалы.

Звіняць як? — як мнагаструнныя цымбалы. Зварот паясняе выказнік і нагадвае акалічнасць спосабу дзеяння.

05

Зварот ці даданая частка

Заўвага. Параўнальныя звароты неабходна адрозніваць ад даданых параўнальных няпоўных частак складаназалежнага сказа, у якіх няма выказніка, але ёсць даданыя члены сказа з саставу выказніка.

Паглядзім, як гэта працуе

Стаяла яблыня ля вёскі, як падарожнік між дарог. — Лісцікі на дрэвах, абсыпаныя расой, ззялі, быццам зялёныя шкельцы (В. Хомчанка).

У першым сказе ў даданай частцы выказнік (стаіць) адсутнічае, але ёсць даданы член з саставу выказніка — акалічнасць месца між дарог: гэта даданая параўнальная частка. У склад параўнальнага звароту выказнік не ўваходзіць, і даданых членаў з саставу выказніка ў ім няма: быццам зялёныя шкельцы — параўнальны зварот.

Параўноўваем і заўважаем

Параўнальны зварот і даданая параўнальная частка

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаПараўнальны зваротДаданая частка
Выказнікне ўваходзіцьёсць або прапушчаны
Даданыя члены з саставу выказнікаадсутнічаюцьмогуць быць
Які сказпросты ўскладненыскладаназалежны
ПрыкладЛісцікі ззялі, быццам зялёныя шкельцы.Стаяла яблыня ля вёскі, як падарожнік між дарог.
06

Інтанацыя параўнальных зваротаў

У вусным маўленні параўнальныя звароты выдзяляюцца паўзамі і чытаюцца, калі стаяць у пачатку і сярэдзіне сказа, больш павышаным тонам, а ў канцы сказа — паніжаным тонам.

  • ↗ Быццам змейка, // уецца сцежка ў лесе (А. Астрэйка).
  • Уецца, // ↗ быццам змейка, // сцежка ў лесе.
  • Уецца сцежка ў лесе, // ↘ быццам змейка.
Прасочваем шлях

Як ахарактарызаваць параўнальны зварот

  1. Знайдзі злучнік

    Параўнальны зварот уводзіцца злучнікамі як, што, быццам, нібы (бы), нібыта, як бы, як быццам, чым.

    Вісела ноч, чорная, як пераараная зямля — злучнік як.

  2. Вызначы месца ў сказе

    Зварот можа стаяць у пачатку, сярэдзіне або ў канцы сказа.

    як пераараная зямля — у канцы сказа.

  3. Развіты ці неразвіты

    Адно слова пры злучніку — неразвіты, словазлучэнне — развіты.

    пераараная зямля — словазлучэнне, зварот развіты.

  4. Знайдзі паясняемы член

    Пастаў пытанне ад члена сказа да звароту.

    чорная (як?) як пераараная зямля — паясняе азначэнне.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Развіты ці неразвіты параўнальны зварот

Знайдзі ў сказе параўнальны зварот і вызнач, адно слова стаіць пры злучніку ці словазлучэнне. У картках з пытаннямі выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Злучнік як не заўсёды азначае параўнанне, а падобная на зварот група слоў не заўсёды з’яўляецца зваротам. Паразважайце.

У паэме Я. Купалы «Бандароўна» ёсць радкі: «Як ідзе яна, бывала, — Набок каралеўна!» і «Ўся, як цень, павеўна». Ці ў абодвух выпадках як уводзіць параўнальны зварот?

Зверыць разважанне

Не. У радку «Ўся, як цень, павеўна» як цень — параўнальны зварот: Бандароўна параўноўваецца з ценем, выказніка ў звароце няма. А ў радку «Як ідзе яна, бывала» ёсць граматычная аснова (яна ідзе), і як тут мае значэнне калі: гэта даданая частка часу, а не параўнанне. Каб вызначыць ролю як, трэба шукаць, ці ёсць пасля яго выказнік і ці параўноўваецца адзін прадмет з другім.

Чаму ў сказе «Стаяла яблыня ля вёскі, як падарожнік між дарог» група слоў як падарожнік між дарог — гэта не параўнальны зварот, хоць выказніка ў ёй няма?

Зверыць разважанне

Выказніка сапраўды няма, але ёсць даданы член сказа з саставу выказніка — акалічнасць месца між дарог (падарожнік стаіць дзе? — між дарог). Значыць, выказнік толькі прапушчаны: перад намі няпоўная даданая параўнальная частка складаназалежнага сказа. У склад параўнальнага звароту выказнік не ўваходзіць, і членаў з яго саставу ў ім няма.

Чаму Я. Купала, малюючы Бандароўну, амаль у кожным радку ўжывае параўнальныя звароты (як маліны, як лілея, як дзве зоркі, як зара)?

Зверыць разважанне

Параўнанне робіць прымету бачнай: чытач адразу ўяўляе колер малін, бель лілеі, бляск зорак. Простыя словы (чырвоныя губкі, белы твар) толькі называюць прымету, а параўнальны зварот выклікае вобраз і пачуццё захаплення. Таму параўнальныя звароты — адзін з галоўных вобразна-выяўленчых сродкаў мастацкай мовы.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Падабенства праз злучнік

    Параўнальны зварот указвае на падабенства аднаго прадмета ці з’явы да другіх і ўводзіцца злучнікамі як, што, быццам, нібы (бы), нібыта, як бы, як быццам, чым.

  2. Указальныя словы

    Словы так, такі, такая ўзмацняюць параўнанне: Дзень такі малы, як у зайца хвост.

  3. Развіты і неразвіты

    Неразвіты зварот — злучнік і адно слова (бы дыяменты), развіты — злучнік і словазлучэнне (як першы снег).

  4. Любы член сказа

    Зварот можа паясняць дзейнік, выказнік, азначэнне; часцей за ўсё — дзеяслоў-выказнік, як акалічнасць спосабу дзеяння.

  5. Без выказніка

    У параўнальным звароце няма выказніка і членаў з яго саставу; калі яны ёсць — перад намі даданая параўнальная частка.

  6. Паўзы і тон

    Зварот выдзяляецца паўзамі: у пачатку і сярэдзіне сказа — павышаны тон, у канцы — паніжаны.

Памятка: разбор па кроках

Вісела ноч, чорная, як пераараная зямля — параўнальны зварот: злучнік як, стаіць у канцы сказа, развіты, паясняе азначэнне чорная.

  1. Крок 1. Знайдзі злучнік параўнання: як, што, быццам, нібы (бы), нібыта, як бы, як быццам, чым.
  2. Крок 2. Правер, ці няма ў групе слоў выказніка або членаў з яго саставу: калі няма — гэта параўнальны зварот.
  3. Крок 3. Вызначы, развіты ён ці неразвіты і які член сказа паясняе.

Цяпер растлумач: Што такое параўнальны зварот і як адрозніць яго ад даданай параўнальнай часткі?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што называецца параўнальным зваротам?
2. Які злучнік НЕ ўводзіць параўнальны зварот?
3. У якім сказе параўнальны зварот неразвіты?
4. Які член сказа паясняе параўнальны зварот у сказе «Як чорны парасон, вісела цемра над зямлёй»?
5. Якія параўнальныя звароты найбольш пашыраныя ў маўленні?
6. У якім сказе ёсць даданая параўнальная частка, а не параўнальны зварот?
7. Да якога ўказальнага слова адносіцца зварот у сказе «Дзень перад Калядамі такі малы, як у зайца хвост»?
8. Як вымаўляецца параўнальны зварот у канцы сказа?
9. На якое пытанне адказвае зварот у сказе «Ачнецца лес, звіняць прагалы, як мнагаструнныя цымбалы»?
10. Які член сказа паясняе зварот у сказе «На пажоўклай траве ліст кляновы ляжыць, чырвоны, як гусіная лапка»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑