Разглядаем складаназлучаныя сказы са спалучальнымі злучнікамі і, ды (у значэнні і), ні — ні і вучымся вызначаць адносіны паміж часткамі: адначасовасць, паслядоўнасць, прычыну і вынік.
Былы вучань выйшаў на сцэну на вечары сустрэчы з выпускнікамі — і разгубіўся: «Ні словы не падбіраліся, ні думкі не ішлі». А праз хвіліну ён усміхнуўся, і зала пачала апладзіраваць. Абодва сказы складаназлучаныя са спалучальнымі злучнікамі, але адносіны паміж часткамі ў іх розныя.
Якія адносіны паміж часткамі складаназлучанага сказа перадаюць спалучальныя злучнікі і як іх распазнаць?
Паміж граматычнымі часткамі складаназлучанага сказа, звязанымі пры дапамозе злучнікаў і, ды (у значэнні і), ні — ні, могуць існаваць розныя адносіны: адначасовасці, паслядоўнасці, прычыны і выніку.
Якія менавіта адносіны перадае злучнік, вызначаем па змесце частак: ці адбываюцца падзеі ў адзін час, ці адна за адной, ці адна выклікае другую.
Адначасовасць і паслядоўнасць дзеянняў перадаюцца пры дапамозе злучніка і.
Стаяў калісь тут бор стары, і жыў лясун у тым бары (М. Багдановіч).
Значэнне адначасовасці з’яў: бор стаяў — і ў той жа час у ім жыў лясун.
А май ужо адбушаваў, і адгукала, мабыць, лета (М. Стральцоў).
Значэнне паслядоўнасці з’яў: спачатку адбушаваў май, потым адгукала лета.
Злучнік і служыць і для перадачы прычынна-выніковых адносін паміж часткамі.
Лес сякуць, і ад стуку сякер далей уцякаюць і птушка, і звер (А. Вярцінскі).
Птушка і звер уцякаюць, бо сякуць лес: першая частка — прычына, другая — вынік. Праверка: Лес сякуць, і таму…
Пры дапамозе злучніка ды (у значэнні і) найчасцей перадаюцца адносіны адначасовасці.
У ім [небе] хадзіў срэбраногі месяц ды пераліваліся такія яркія і пухнатыя зоры (М. Лынькоў).
Ды = і; месяц хадзіў і зоры пераліваліся ў адзін час. Коскі няма: акалічнасць у ім агульная для абедзвюх частак.
Калі часткі складаназлучанага сказа звязваюцца пры дапамозе злучніка ні — ні, то ў іх пералічваюцца падзеі ці з’явы, якіх няма ці не можа быць.
Ні зоркі не свецяць, ні месяц не паказваецца (І. Гурскі).
Абедзве з’явы адсутнічаюць. Злучнік паўторны — коска перад другім ні. Схема: Ні [ ], ні [ ].
Ні словы не падбіраліся, ні думкі не ішлі (З. Прыгодзіч).
Пры ні — ні ў абедзвюх частках ёсць адмоўе не пры выказніку.
| Злучнік | Адносіны | Прыклад |
|---|---|---|
| і | адначасовасць | Стаяў калісь тут бор стары, і жыў лясун у тым бары. |
| і | паслядоўнасць | А май ужо адбушаваў, і адгукала, мабыць, лета. |
| і | прычына і вынік | Лес сякуць, і ад стуку сякер далей уцякаюць і птушка, і звер. |
| ды (= і) | найчасцей адначасовасць | У ім хадзіў срэбраногі месяц ды пераліваліся зоры. |
| ні — ні | пералік падзей, якіх няма | Ні зоркі не свецяць, ні месяц не паказваецца. |
Падкрэсліваем асновы, называем спалучальны злучнік.
Слабеюць нашы карані, і кроны меней пладаносяць (Л. Галубовіч): карані слабеюць; кроны пладаносяць; злучнік і.
Ці можна сказаць «у той жа час»? Тады — адначасовасць.
Кроны пладаносяць меней не ў той жа час, а праз тое, што карані слабеюць.
Падстаўляем пасля злучніка «потым» або «таму». Калі падыходзіць «таму» — прычына і вынік.
Слабеюць карані, і таму кроны меней пладаносяць.
Называем адносіны і правяраем знак паміж часткамі.
Прычынна-выніковыя адносіны; агульнага члена няма — перад і коска.
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Вясенняя ночка, як стой, праляцела, і раніца з неба ўплывае нясмела (Я. Купала) — спачатку праляцела ноч, потым прыходзіць раніца: паслядоўнасць.
Задача 1. Практ. 81. Падрыхтуй віншавальную прамову на Дзень настаўніка (4–5 сказаў). Ужыві тры складаназлучаныя сказы са спалучальнымі злучнікамі: з адносінамі адначасовасці, паслядоўнасці, прычыны і выніку.
Дарагія настаўнікі! Па калідорах ліецца музыка, і ў кожным класе стаяць кветкі. Вы адкрылі нам першую старонку буквара, і з таго часу мы штодня даведваемся нешта новае. Вы верыце ў нас, і таму мы не баімся складаных задач. Дзякуй вам за цярплівасць і цеплыню!
Праверце: першы складаназлучаны сказ — адначасовасць, другі — паслядоўнасць, трэці — прычына і вынік (таму); паміж часткамі коска перад і.
Задача 2. Практ. 83. Прадоўжы выказванне Э. Агняцвет так, каб атрымаўся складаназлучаны сказ са спалучальным злучнікам: «Пралескі ўсіх лясоў і стужкі рэк я падарыла б маме…». Падпішы ім паштоўку для мамы на 8 Сакавіка.
Пралескі ўсіх лясоў і стужкі рэк я падарыла б маме, і ўся зямля ўсміхнулася б ёй разам са мной.
Праверце: у другой частцы свой дзейнік (зямля) і выказнік (усміхнулася б) — інакш атрымаецца просты сказ з аднароднымі выказнікамі; перад і паміж часткамі коска.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызначы адносіны паміж часткамі складаназлучанага сказа са спалучальным злучнікам. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.
Адзін і той жа злучнік і можа перадаваць розныя адносіны. Паразважай, як іх адрозніць.
Чаму ў сказах «Стаяў калісь тут бор стары, і жыў лясун у тым бары» і «А май ужо адбушаваў, і адгукала лета» адносіны розныя, хоць злучнік адзін — і?
Адносіны вызначае змест частак і формы дзеясловаў. У першым сказе дзеясловы незакончанага трывання стаяў, жыў называюць працяглыя дзеянні, якія адбываліся ў адзін час, — гэта адначасовасць. У другім дзеясловы закончанага трывання адбушаваў, адгукала называюць дзеянні, якія завяршыліся адно за адным: май скончыўся, потым прыйшло лета, — гэта паслядоўнасць.
Як адрозніць паслядоўнасць ад прычыны і выніку, калі ў абодвух выпадках адна падзея ідзе за другой?
Пры паслядоўнасці другая падзея толькі ідзе за першай у часе, а пры прычынна-выніковых адносінах — выклікана ёю. Дапамагае падстаноўка: калі пасля і падыходзіць таму (Лес сякуць, і таму звер уцякае), гэта прычына і вынік; калі падыходзіць толькі потым (Час настае, і потым дымяцца боханы), — паслядоўнасць.
Чаму ў сказе «Ні зоркі не свецяць, ні месяц не паказваецца» адмоўе выражана двойчы: і злучнікам ні, і часціцай не?
Злучнік ні — ні ўзмацняе адмоўе і звязвае часткі, а часціца не адмаўляе сам выказнік у кожнай частцы. У беларускай мове, як і ў рускай, пры такім злучніку выказнікі ўжываюцца з не, і гэта не памылка, а норма: двайное адмоўе тут не ператвараецца ў сцвярджэнне, а падкрэслівае, што абедзвюх з’яў няма.
Пры злучніках і, ды (= і), ні — ні паміж часткамі могуць быць адносіны адначасовасці, паслядоўнасці, прычыны і выніку.
Злучнік і перадае адначасовасць і паслядоўнасць дзеянняў, а таксама прычынна-выніковыя адносіны.
Злучнік ды (у значэнні і) найчасцей перадае адносіны адначасовасці.
Пры ні — ні ў частках пералічваюцца падзеі ці з’явы, якіх няма ці не можа быць.
Адносіны правяраем падстаноўкай: «у той жа час» — адначасовасць, «потым» — паслядоўнасць, «таму» — прычына і вынік.
Перад і, ды паміж часткамі звычайна коска; пры агульным другарадным члене яе няма; пры ні — ні коска стаіць перад другім ні.
Хата нейкі час расчынена, і холад лянівым белым мядзведзем коціцца па падлозе (А. Кудравец) — хата расчынена, і таму коціцца холад: прычына і вынік.
Цяпер растлумач: Якія адносіны паміж часткамі складаназлучанага сказа перадаюць спалучальныя злучнікі і як іх распазнаць?
Загрузка прагрэсу…