Складаназлучаныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 13. Складаназлучаныя сказы з супраціўнымі злучнікамі

Вучымся пазнаваць складаназлучаныя сказы з супраціўнымі злучнікамі а, але, ды (= але), толькі, затое, аднак, адрозніваць адносіны супастаўлення і супрацьпастаўлення і правільна ставіць коску паміж часткамі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Янка Маўр на пытанне, як яму ўдаецца заставацца спакойным, адказаў: «У мяне звычайныя нервы і эмоцыі, але я прыглушаю іх свядомасцю». Дзве часткі гэтага сказа нібы спрачаюцца: нервы звычайныя — але пісьменнік імі кіруе. Такую «спрэчку» паміж часткамі перадаюць супраціўныя злучнікі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія адносіны перадаюць супраціўныя злучнікі паміж часткамі складаназлучанага сказа і як іх адрозніць?

01

Супраціўныя злучнікі

Часткі складаназлучанага сказа, паміж якімі існуюць супраціўныя адносіны, аб’ядноўваюцца пры дапамозе супраціўных злучнікаў а, але, ды (у значэнні але), толькі, затое, аднак.

Паглядзім, як гэта працуе

[Мне рукі азяблыя полымя грэла], а [роднае слова сагрэла душу] (С. Грахоўскі). [Звіслі ўніз каласы і пад месяцам спяць], толькі [кроплі расы на вусах іх блішчаць] (А. Бачыла).

У кожным сказе дзве граматычныя асновы: полымя грэла — слова сагрэла; каласы звіслі і спяць — кроплі блішчаць. Часткі звязаны супраціўнымі злучнікамі а і толькі, паміж часткамі стаіць коска.

Супраціўны злучнік стаіць на мяжы частак — у пачатку другой часткі. Схема такога сказа: [ ], а [ ]; [ ], але [ ]; [ ], затое [ ].

Параўноўваем і заўважаем

Супраціўныя злучнікі ў складаназлучаным сказе

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ЗлучнікПрыкладНа што звярнуць увагу
аМне рукі азяблыя полымя грэла, а роднае слова сагрэла душу.бывае і пры супастаўленні, і пры супрацьпастаўленні
алеПоўнач пеўні пракрычалі, але не спіць маці.часта паказвае неадпаведнасць чаканаму
ды (= але)Народы розныя і мовы, ды ўсіх адна зямля галубіць.правяраем заменай на але
толькіЗвіслі ўніз каласы і пад месяцам спяць, толькі кроплі расы на вусах іх блішчаць.можна замяніць на але
затоеДнём усё яшчэ было горача, затое ноччу працінаў холад.рэзкае супрацьпастаўленне
аднакЗасохлае восеньскае лісце, аднак з кожным лістком у мяне звязана нешта дарагое сэрцу.блізкі па значэнні да але
02

Адносіны супастаўлення

Супраціўныя злучнікі служаць для перадачы адносін супастаўлення ці супрацьпастаўлення з’яў, дзеянняў, прымет.

Пры супастаўляльных адносінах паказваецца адрозненне ці неадпаведнасць з’яў, дзеянняў, прымет у адной частцы складаназлучанага сказа ў параўнанні з другой.

Паглядзім, як гэта працуе

Мне вечна бачыць сонца маладое, а нада мной заўжды шумець барам (П. Прыходзька). Поўнач пеўні пракрычалі, але не спіць маці (Я. Колас).

У першым сказе пастаўлены побач дзве розныя з’явы — сонца і бор, яны не выключаюць адна адну. У другім паказана неадпаведнасць: ужо поўнач, а маці ўсё яшчэ не спіць.

03

Адносіны супрацьпастаўлення

Калі змест адной часткі рэзка супрацьпастаўляецца зместу другой, то паміж імі існуюць адносіны супрацьпастаўлення.

Паглядзім, як гэта працуе

Днём усё яшчэ было горача, затое ноччу працінаў холад (А. Асіпенка). Ірка паказвала сваю спрытнасць, а мой кожны крок выходзіў нязграбным (І. Грамовіч).

Горача — холад, спрытнасць — нязграбнасць: змест частак процілеглы. Звярніце ўвагу: злучнік а ў першым раздзеле перадаваў супастаўленне, а тут — супрацьпастаўленне. Адносіны вызначаюцца не толькі па злучніку, але і па змесце частак.

04

Злучнік ды і коска

Злучнік ды бывае спалучальным (у значэнні і) і супраціўным (у значэнні але). Супраціўным ён з’яўляецца тады, калі яго можна замяніць злучнікам але.

Паглядзім, як гэта працуе

Народы розныя і мовы, ды ўсіх адна зямля галубіць (А. Зэкаў). Добры чарпак з рэшата, ды толькі з яго не піццё (М. Танк).

Правяраем заменай: народы розныя і мовы, але ўсіх адна зямля галубіць. Ды = але, значыць, злучнік супраціўны.

Паміж часткамі складаназлучанага сказа з супраціўнымі злучнікамі ставіцца коска. Часткі такога сказа па будове падобныя на простыя сказы, але не маюць інтанацыйнай закончанасці і звязаны па сэнсе: Ідэі твораць чалавека, а чалавек — тварэц ідэй (М. Лужанін).

Прасочваем шлях

Як разабраць складаназлучаны сказ з супраціўным злучнікам

  1. Знаходзім граматычныя асновы

    Колькі асноў — столькі частак у сказе.

    Поўнач пеўні пракрычалі, але не спіць маці: пеўні пракрычалі; маці не спіць.

  2. Знаходзім злучнік на мяжы частак

    Правяраем, ці ён супраціўны: а, але, ды (= але), толькі, затое, аднак.

    але — супраціўны злучнік.

  3. Вызначаем адносіны

    Адрозненне, неадпаведнасць — супастаўленне; рэзкая процілегласць зместу — супрацьпастаўленне.

    Ужо поўнач, а маці не спіць — неадпаведнасць, супастаўленне.

  4. Ставім коску і будуем схему

    Перад супраціўным злучнікам паміж часткамі ставіцца коска.

    [ ], але [ ].

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Складаназлучаны ці просты?

Вызначы, перад намі складаназлучаны сказ з супраціўным злучнікам або просты сказ з аднароднымі членамі. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Супраціўныя злучнікі звязваюць часткі, якія нібы «спрачаюцца» паміж сабой. Паразважай пра іх.

У сказах «Мне вечна бачыць сонца маладое, а нада мной заўжды шумець барам» і «Ірка паказвала сваю спрытнасць, а мой кожны крок выходзіў нязграбным» адзін і той жа злучнік а. Чаму ў падручніку адносіны ў іх названы па-рознаму?

Зверыць разважанне

Злучнік а шматзначны: ён толькі паказвае, што часткі неяк адрозніваюцца. Від адносін вызначае змест частак. У першым сказе сонца і бор — розныя, але не процілеглыя з’явы, яны не выключаюць адна адну, таму гэта супастаўленне. У другім сказе спрытнасць і нязграбнасць — процілеглыя якасці (антонімы па сэнсе), змест частак рэзка супрацьпастаўлены — гэта супрацьпастаўленне.

Практ. 86. Перабудуй сказ «Ідэі твораць чалавека, а чалавек — тварэц ідэй» у два простыя сказы. Чым простыя сказы адрозніваюцца ад частак складаназлучанага сказа?

Зверыць разважанне

Ідэі твораць чалавека. Чалавек — тварэц ідэй. Простыя сказы маюць інтанацыю закончанасці і могуць ужывацца паасобку. Часткі складаназлучанага сказа не маюць закончанай інтанацыі, звязаны злучнікам і сэнсам: супраціўны злучнік а паказвае, што думкі супастаўлены, і менавіта ў гэтым супастаўленні — сэнс выказвання. Калі разарваць сказ, гэта сувязь слабее.

Чаму ў сказе «Народы розныя і мовы, ды ўсіх адна зямля галубіць» перад ды стаіць коска, а ў сказе «Шалы ды балы да дабра не давядуць» — не?

Зверыць разважанне

Злучнік ды бывае двух відаў. У першым сказе яго можна замяніць на але: народы розныя, але зямля адна — гэта супраціўны злучнік, які звязвае часткі складанага сказа, таму коска ставіцца. У другім сказе ды = і: шалы і балы — гэта спалучальны злучнік паміж аднароднымі дзейнікамі ў простым сказе, коскі няма.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Шэсць злучнікаў

    Часткі з супраціўнымі адносінамі звязваюць злучнікі а, але, ды (у значэнні але), толькі, затое, аднак.

  2. Два віды адносін

    Супраціўныя злучнікі перадаюць адносіны супастаўлення ці супрацьпастаўлення з’яў, дзеянняў, прымет.

  3. Супастаўленне

    Паказваецца адрозненне ці неадпаведнасць з’яў адной часткі ў параўнанні з другой: Поўнач пеўні пракрычалі, але не спіць маці.

  4. Супрацьпастаўленне

    Змест адной часткі рэзка супрацьпастаўляецца зместу другой: Днём было горача, затое ноччу працінаў холад.

  5. Злучнік і змест

    Адзін і той жа злучнік а можа перадаваць і супастаўленне, і супрацьпастаўленне — вырашае змест частак.

  6. Коска

    Паміж часткамі складаназлучанага сказа перад супраціўным злучнікам ставіцца коска; ды правяраем заменай на але.

Памятка: разбор па кроках

Днём усё яшчэ было горача, затое ноччу працінаў холад (А. Асіпенка) — [ ], затое [ ]: дзве асновы, супраціўны злучнік, адносіны супрацьпастаўлення, коска перад злучнікам.

  1. Знайдзі граматычныя асновы. Вызначы, колькі частак у сказе: калі дзве асновы — сказ складаны.
  2. Знайдзі супраціўны злучнік. На мяжы частак стаіць а, але, ды (= але), толькі, затое або аднак; перад ім ставіцца коска.
  3. Вызначы адносіны. Адрозненне ці неадпаведнасць — супастаўленне; рэзкая процілегласць зместу — супрацьпастаўленне.

Цяпер растлумач: Якія адносіны перадаюць супраціўныя злучнікі паміж часткамі складаназлучанага сказа і як іх адрозніць?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які рад складаецца толькі з супраціўных злучнікаў?
2. Якія адносіны перадаюць супраціўныя злучнікі паміж часткамі складаназлучанага сказа?
3. Калі паміж часткамі існуюць адносіны супрацьпастаўлення?
4. Які сказ складаназлучаны з супраціўным злучнікам?
5. У якім сказе ды ўжыта ў значэнні але?
6. Дзе правільна пастаўлены знакі прыпынку?
7. Якія адносіны ў сказе «Поўнач пеўні пракрычалі, але не спіць маці» (Я. Колас)?
8. Які злучнік можна ўставіць у сказ «Дом быў невялікі, ... сад займаў многа месца», каб падкрэсліць супрацьпастаўленне?
9. Якой схеме адпавядае сказ «Засохлае восеньскае лісце, аднак з кожным лістком у мяне звязана нешта дарагое сэрцу»?
10. У якім сказе трэба паставіць коску перад злучнікам?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑