Складаназлучаныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 14. Складаназлучаныя сказы з размеркавальнымі злучнікамі

Вучымся пазнаваць складаназлучаныя сказы з размеркавальнымі злучнікамі, адрозніваць адносіны ўзаемавыключэння, пералічэння ці чаргавання і меркавання, правільна ставіць коскі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Бацька з гумарам скардзіцца: «То сынок дзеліцца навінамі, то дачушка нешта стракоча». Дзеці гавораць па чарзе — і ўжо сам злучнік то — то гэта паказвае. А калі мы скажам «Ці то галінка трэснула, ці то птушка спрасонку крыллем устрапянула», мы нічога не ведаем напэўна, толькі мяркуем. Размеркавальныя злучнікі перадаюць менавіта такія адценні.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія адносіны перадаюць размеркавальныя злучнікі паміж часткамі складаназлучанага сказа?

01

Размеркавальныя злучнікі

Размеркавальныя адносіны паміж часткамі ў складаназлучаным сказе перадаюцца пры дапамозе адзіночных злучнікаў ці, або і паўторных ці — ці, або — або, то — то, ці то — ці то, не то — не то.

Паўторны злучнік стаіць перад кожнай часткай. Коска ставіцца паміж часткамі — перад другім (і кожным наступным) злучнікам, а перад першым, якім пачынаецца сказ, коскі няма.

Паглядзім, як гэта працуе

То [сынок дзеліцца навінамі], то [дачушка нешта стракоча] (З народнага).

Дзве асновы: сынок дзеліцца; дачушка стракоча. Схема: То [ ], то [ ].

02

Узаемавыключэнне

Адзіночныя злучнікі ці, або і паўторныя ці — ці, або — або ўжываюцца для перадачы адносін узаемавыключэння паміж часткамі складаназлучанага сказа: згаданыя ў адной частцы з’ява, падзея, дзеянне поўнасцю выключаюць з’яву, падзею ці дзеянне, якія згадваюцца ў другой частцы.

Паглядзім, як гэта працуе

Над возерам кружылі чайкі, або зрэдку з крыкам пралятала варона (Т. Хадкевіч). Ці ў верасах іскрыцца павуціна, ці руні зелянее аксаміт (К. Кірэенка). Або відная ноч стаіць над лесам, або займаецца на дзень (А. Якімовіч).

Ноч стаіць — або ўжо світае: калі адбываецца адно, другога няма. Гэта і ёсць узаемавыключэнне.

03

Пералічэнне ці чаргаванне

Паўторныя злучнікі ці — ці, то — то служаць для перадачы адносін пералічэння ці чаргавання паміж часткамі.

Паглядзім, як гэта працуе

То свяціла ясным сонцам вера, то нявер’е кідала ў адчай (П. Панчанка). Ці там сасну выслухвала жаўна, ці на вяршку падругу клікаў голуб? (М. Лужанін.)

Вера і нявер’е змяняюць адна адну — чаргаванне. У другім сказе пералічваюцца гукі лесу, якія чуе чалавек.

04

Меркаванне

Злучнікі ці то — ці то, не то — не то ўжываюцца для перадачы значэння меркавання.

Паглядзім, як гэта працуе

Ці то галінка трэснула, ці то птушка спрасонку крыллем устрапянула (З. Бядуля). Збоку да парома не то лодка прычэплена, не то човен прымацаваны (М. Парахневіч).

Аўтар не ведае напэўна, што адбылося, і выказвае здагадкі. Агульныя словы збоку да парома стаяць перад першым не то і адносяцца да абедзвюх частак.

Параўноўваем і заўважаем

Размеркавальныя злучнікі і адносіны

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ЗлучнікіАдносіныПрыклад
ці, абоузаемавыключэннеНад возерам кружылі чайкі, або зрэдку пралятала варона.
ці — ці, або — абоузаемавыключэннеАбо відная ноч стаіць над лесам, або займаецца на дзень.
то — топералічэнне ці чаргаваннеТо свяціла сонцам вера, то нявер’е кідала ў адчай.
ці — ціпералічэнне ці чаргаваннеЦі там сасну выслухвала жаўна, ці на вяршку клікаў голуб?
ці то — ці то, не то — не томеркаваннеЦі то галінка трэснула, ці то птушка ўстрапянула.
05

Просты ці складаны сказ

У сказе столькі частак, колькі ў ім граматычных асноў. Размеркавальныя злучнікі звязваюць не толькі часткі складанага сказа, але і аднародныя члены простага сказа.

Паглядзім, як гэта працуе

Ёсць у мяне адна ці то добрая, ці то дрэнная рыса — упартасць (А. Федарэнка). — Ці то птушкі спяваюць у гаі, ці то вецер свішча сваю песню (У. Дубоўка).

У першым сказе адна аснова (ёсць рыса), ці то — ці то звязвае аднародныя азначэнні — сказ просты. У другім дзве асновы (птушкі спяваюць; вецер свішча) — сказ складаназлучаны.

Дзеепрыметны, дзеепрыслоўны і параўнальны звароты не ўтвараюць асобнай часткі: яны толькі ўскладняюць частку, выступаючы ў ролі адасобленых членаў сказа. І вятры, ад сцюжы ашалелыя, то журботна свішчуць, то равуць (П. Панчанка) — просты сказ з аднароднымі выказнікамі.

Прасочваем шлях

Як разабраць складаназлучаны сказ з размеркавальным злучнікам

  1. Знаходзім граматычныя асновы

    Калі асноў некалькі — сказ складаны; калі адна — злучнік звязвае аднародныя члены.

    То мільганула палянка, то прыступіў аж да самай дарогі бор (Я. Скрыган): палянка мільганула; бор прыступіў.

  2. Вызначаем злучнік

    Адзіночны (ці, або) ці паўторны (ці — ці, або — або, то — то, ці то — ці то, не то — не то).

    то — то — паўторны размеркавальны злучнік.

  3. Вызначаем адносіны

    Узаемавыключэнне, пералічэнне ці чаргаванне, меркаванне.

    Палянка і бор змяняюць адно аднаго ў вачах падарожніка — чаргаванне.

  4. Ставім коскі і будуем схему

    Коска — паміж часткамі, перад другім злучнікам; перад першым злучнікам у пачатку сказа коскі няма.

    То [ ], то [ ].

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Якія адносіны паміж часткамі?

Раскладзі сказы па групах паводле адносін, якія перадае размеркавальны злучнік. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Размеркавальныя злучнікі падобныя адзін на адзін, але перадаюць розныя адценні. Паразважай.

У сказах «Ці там сасну выслухвала жаўна, ці на вяршку падругу клікаў голуб?» і «Ці то галінка трэснула, ці то птушка спрасонку крыллем устрапянула» амаль аднолькавыя злучнікі. Чаму значэнне рознае?

Зверыць разважанне

Злучнік ці — ці пералічвае з’явы, пра якія гаворыцца ўпэўнена ці з пытаннем: сказ пералічвае гукі лесу. Злучнік ці то — ці то ўключае часціцу то, якая дадае адценне няпэўнасці: аўтар не ведае, што менавіта адбылося, і выказвае здагадкі. Таму ці то — ці то, як і не то — не то, перадае значэнне меркавання.

Практ. 92. Сказ «І вятры, ад сцюжы ашалелыя, то журботна свішчуць, то равуць» (П. Панчанка) мае паўторны злучнік то — то. Чаму ён не складаназлучаны? Выпішы з яго дзеепрыметнік і пакажы, як ён утварыўся.

Зверыць разважанне

У сказе адна граматычная аснова — вятры свішчуць, равуць; то — то звязвае аднародныя выказнікі. Дзеепрыметны зварот ад сцюжы ашалелыя толькі ўскладняе сказ як адасобленае азначэнне. Дзеепрыметнік ашалелыя ўтвораны ад дзеяслова ашалець пры дапамозе суфікса -л-: ашале-л-ыя.

Практ. 91. У жарце «Гультай» сказана: «Адным днём ён ляжаў на печы не то сумны, не то задуменны». Ці складаназлучаны гэта сказ? Як ператварыць яго ў складаназлучаны, захаваўшы значэнне меркавання?

Зверыць разважанне

Сказ просты: аснова адна (ён ляжаў), не то — не то звязвае аднародныя азначэнні сумны, задуменны. Каб атрымаць складаназлучаны сказ, трэба, каб у кожнай частцы была свая аснова: Не то ён сумаваў, не то пра нешта задумаўся. Цяпер асноў дзве (ён сумаваў; ён задумаўся), значэнне меркавання захавалася, коска ставіцца перад другім не то.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Склад групы

    Размеркавальныя адносіны перадаюць адзіночныя злучнікі ці, або і паўторныя ці — ці, або — або, то — то, ці то — ці то, не то — не то.

  2. Узаемавыключэнне

    Ці, або, ці — ці, або — або паказваюць, што з’ява адной часткі поўнасцю выключае з’яву другой.

  3. Пералічэнне ці чаргаванне

    Ці — ці, то — то пералічваюць з’явы або паказваюць, што яны змяняюць адна адну.

  4. Меркаванне

    Ці то — ці то, не то — не то выказваюць здагадку, няпэўнасць: Ці то галінка трэснула, ці то птушка ўстрапянула.

  5. Коскі

    Паміж часткамі ставіцца коска; пры паўторных злучніках яна стаіць перад другім злучнікам, а не перад першым.

  6. Колькасць частак

    Частак столькі, колькі граматычных асноў; звароты і аднародныя члены новай часткі не ўтвараюць.

Памятка: разбор па кроках

Ці то птушкі спяваюць у гаі, ці то вецер свішча сваю песню (У. Дубоўка) — дзве асновы, паўторны размеркавальны злучнік, адносіны меркавання, схема Ці то [ ], ці то [ ].

  1. Знайдзі граматычныя асновы. Калі асноў некалькі — сказ складаны; калі адна, злучнік звязвае аднародныя члены.
  2. Вызначы злучнік і адносіны. Ці, або, ці — ці, або — або — узаемавыключэнне; ці — ці, то — то — пералічэнне ці чаргаванне; ці то — ці то, не то — не то — меркаванне.
  3. Пастаў коскі. Коска стаіць паміж часткамі — перад другім і кожным наступным злучнікам, перад першым коскі няма.

Цяпер растлумач: Якія адносіны перадаюць размеркавальныя злучнікі паміж часткамі складаназлучанага сказа?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які рад складаецца толькі з размеркавальных злучнікаў?
2. Якія адносіны перадаюць злучнікі ці, або, ці — ці, або — або?
3. Якое значэнне перадаюць злучнікі ці то — ці то, не то — не то?
4. Які сказ складаназлучаны?
5. Якія адносіны ў сказе «То свяціла ясным сонцам вера, то нявер’е кідала ў адчай» (П. Панчанка)?
6. Дзе правільна пастаўлены коскі?
7. Якой схеме адпавядае сказ «Або відная ноч стаіць над лесам, або займаецца на дзень»?
8. У якім сказе адносіны меркавання?
9. Колькі частак у сказе «Ці дзяцел застукае дзе на сасне, ці шышка пакоціцца з елкі наніз, ці пройдзе, павольна ступаючы, ліс, ці заяц праскочыць па свежым сняжку» (П. Глебка)?
10. Які з размеркавальных злучнікаў адзіночны?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑