Складаназалежныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 15. Паняцце пра складаназалежны сказ

Знаёмімся са складаназалежным сказам: вучымся знаходзіць галоўную і даданую часткі, ставіць пытанне ад галоўнай часткі да даданай, адрозніваць падпарадкавальныя злучнікі і злучальныя словы, ставіць коскі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Паслухайце: «Калі ўважліва агледзішся па баках, то заўважыш і самога спевака». Гэты сказ пачынаецца з часткі, якая сама па сабе нічога не паведамляе: «калі ўважліва агледзішся…» — і што? Яна чакае другой часткі і залежыць ад яе. Такія сказы называюцца складаназалежнымі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як у складаназалежным сказе адрозніць галоўную частку ад даданай і падпарадкавальны злучнік ад злучальнага слова?

01

Што такое складаназалежны сказ

Складаназалежны сказ — гэта сказ, у якім адна з граматычных частак падпарадкоўваецца другой і звязваецца з ёй пры дапамозе падпарадкавальнага злучніка ці злучальнага слова.

У складзе складаназалежнага сказа вылучаюць галоўную (сінтаксічна незалежную) і даданую (залежную) часткі. Даданая частка можа паясняць у галоўнай слова, словазлучэнне або адносіцца да ўсёй галоўнай часткі.

Ад галоўнай часткі да даданай ставіцца пытанне. У схеме галоўная частка абазначаецца квадратнымі дужкамі [ ], даданая — круглымі ( ), у дужках пішацца сродак сувязі.

Паглядзім, як гэта працуе

Раману неабходна было затрымацца яшчэ на некалькі дзён (з якой мэтай?), каб падтрымаць сястру і брата.

Галоўная частка — Раману неабходна было затрымацца…; даданая — каб падтрымаць сястру і брата. Схема: [ ], (каб…).

02

Месца даданай часткі

Даданая частка можа стаяць перад, пасля або ў сярэдзіне галоўнай часткі.

  1. Хоць адразу стала ціха, Дубадзел не спяшаўся гаварыць (І. Мележ). Даданая частка стаіць перад галоўнай і паясняе ўсю галоўную частку (нягледзячы на што?). Схема: (Хоць…), [ ].
  2. Стадыён здаваўся Сямёну Міхайлавічу велізарнай чашай, якую да краёў запаўнялі стракатыя ручайкі балельшчыкаў (А. Камароўскі). Даданая частка стаіць пасля галоўнай і паясняе ў ёй слова чашай (якой?). Схема: [ ], (якую…).
  3. У ваколіцах вёскі Селішча, куды прыехаў Рыгорка на зімовыя канікулы да дзеда Хведара, вельмі многа такіх зручных для лыжнікаў узгоркаў (Т. Хадкевіч). Даданая частка стаіць у сярэдзіне галоўнай і паясняе спалучэнне слоў вёскі Селішча (якой?). Схема: [ , (куды…), ].
03

Коска паміж часткамі

У складаназалежным сказе паміж галоўнай і даданай часткамі ставіцца коска. Калі даданая частка стаіць у сярэдзіне галоўнай, яна выдзяляецца коскамі з двух бакоў.

Паглядзім, як гэта працуе

Сон мяне зморвае толькі на світанні, калі пачынаюць ужо добра шарэць вокны (А. Васілевіч). Арцёмка паказаў на страказу, што шклянымі крыльцамі заблыталася ў павуціне, і кінуўся яе вызваляць (М. Бусько).

У першым сказе даданая частка пасля галоўнай — адна коска. У другім даданая частка разрывае галоўную (Арцёмка паказаў на страказу і кінуўся яе вызваляць) — яна выдзелена коскамі з двух бакоў.

04

Злучнік і злучальнае слова

Сродкамі сінтаксічнай сувязі частак складаназалежнага сказа з’яўляюцца падпарадкавальныя злучнікі і злучальныя словы. У ролі злучальных слоў выступаюць адносныя займеннікі (які, чый, хто, што і інш.) і прыслоўі (дзе, адкуль, калі, як і інш.).

Каб адрозніць падпарадкавальны злучнік ад злучальнага слова, трэба кіравацца наступным:

  • злучнік не з’яўляецца членам сказа, а злучальнае слова з’яўляецца: Павел паабяцаў сыну, што яны абавязкова прыйдуць — злучнік; Толькі мох, што ўсю восень цвіў зялёнымі купінамі, цяпер зрабіўся жаўтлявы (В. Адамчык) — злучальнае слова, дзейнік;
  • злучнік у многіх выпадках можна апусціць, перабудаваўшы сказ у бяззлучнікавы: Я апусціла вочы, бо яны былі поўныя слёз (Э. Луканскі). — Я апусціла вочы: яны былі поўныя слёз;
  • злучальнае слова ў даданай частцы можна замяніць словам з галоўнай: Сустрэліся зноў у горадзе, у медыцынскім тэхнікуме, дзе Люба вучылася на адным курсе з Сашай (І. Шамякін) — дзе = (у) тэхнікуме;
  • злучальныя словы могуць стаяць не толькі ў пачатку даданай часткі, але і ў сярэдзіне яе: Высокія дрэвы ў глыбіні яра, вяршаліны якіх амаль дасягалі мастка, былі напалову ў вадзе (У. Федасеенка);
  • злучальнае слова можа ўжывацца з прыназоўнікам: Я прыгледзелася і ўбачыла сцежку, па якой мы ішлі ўчора праз дзюны (М. Прохар);
  • на злучальнае слова можа па́даць лагічны націск, на злучнік — не: Андрэй і сам не ведаў, чаму яму раптам стала весела (Я. Колас).
Параўноўваем і заўважаем

Злучнік ці злучальнае слова

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаПадпарадкавальны злучнікЗлучальнае слова
Член сказанетак (дзейнік, дапаўненне, акалічнасць…)
Ці можна апусціцьчаста можна (бяззлучнікавы сказ)нельга
Замена словам з галоўнай часткінельгаможна: дзе = у тэхнікуме
Месца ў даданай частцытолькі ў пачаткуможа быць і ў сярэдзіне
Прыназоўнікне ўжываеццаможа быць: па якой
Лагічны націскне падаеможа падаць
Прасочваем шлях

Як разабраць складаназалежны сказ

  1. Знаходзім граматычныя асновы

    Колькі асноў — столькі частак.

    Ён яшчэ цэлую гадзіну чакаў на станцыі, пакуль прыйшоў поезд (Я. Колас): ён чакаў; поезд прыйшоў.

  2. Вызначаем галоўную і даданую часткі

    Даданая частка пачынаецца са злучніка ці злучальнага слова; ад галоўнай ставім да яе пытанне.

    Чакаў (да якога часу?) пакуль прыйшоў поезд.

  3. Вызначаем сродак сувязі

    Злучнік не член сказа, злучальнае слова — член сказа.

    Пакуль — падпарадкавальны злучнік.

  4. Ставім коскі і будуем схему

    Коска паміж часткамі; даданая ў сярэдзіне галоўнай выдзяляецца з двух бакоў.

    [ ], (пакуль…).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Злучнік ці злучальнае слова?

Вызначы, чым з’яўляецца слова ў квадратных дужках. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Галоўная частка не абавязкова першая, а што бывае і злучнікам, і злучальным словам. Паразважай.

Чаму ў сказе «Хоць адразу стала ціха, Дубадзел не спяшаўся гаварыць» галоўнай з’яўляецца другая частка, хоць яна стаіць пасля даданай?

Зверыць разважанне

Галоўнасць вызначаецца не месцам, а граматычнай залежнасцю. Частка хоць адразу стала ціха пачынаецца з падпарадкавальнага злучніка хоць, сама па сабе не мае закончанага сэнсу і адказвае на пытанне, пастаўленае ад другой часткі: не спяшаўся гаварыць (нягледзячы на што?). Значыць, яна даданая, а другая частка — галоўная, сінтаксічна незалежная.

Як хутка праверыць, ці з’яўляецца што злучальным словам? Параўнай сказы «Павел паабяцаў сыну, што яны прыйдуць» і «Толькі мох, што ўсю восень цвіў, цяпер зрабіўся жаўтлявы».

Зверыць разважанне

Злучальнае слова што — член сказа, і яго звычайна можна замяніць словам які: мох, які ўсю восень цвіў, — сэнс захоўваецца, што з’яўляецца дзейнікам. У першым сказе замяніць што на які нельга (паабяцаў, які яны прыйдуць — бессэнсоўна), у даданай частцы ёсць свой дзейнік яны, значыць, што — падпарадкавальны злучнік.

Практ. 105. Чаму пры аб’яднанні сказаў «На бераге раслі высокія магутныя дубы. Лісце на іх яшчэ не пажаўцела» ў адзін складаназалежны мы пішам «…дубы, лісце на якіх яшчэ не пажаўцела», а не «…дубы, на якіх лісце…»? Ці дапушчальныя абодва варыянты?

Зверыць разважанне

Абодва варыянты граматычна правільныя. Злучальнае слова якіх замяняе займеннік іх і можа стаяць не толькі ў пачатку даданай часткі, але і ў сярэдзіне яе — гэта адна з прымет злучальнага слова. Варыянт «лісце на якіх» бліжэй да парадку слоў зыходнага сказа. У абодвух выпадках коска стаіць перад даданай часткай (перад лісце або перад на).

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Падпарадкаванне

    У складаназалежным сказе адна частка падпарадкоўваецца другой і звязваецца з ёй падпарадкавальным злучнікам ці злучальным словам.

  2. Галоўная і даданая

    Галоўная частка сінтаксічна незалежная, даданая — залежная; ад галоўнай да даданай ставіцца пытанне.

  3. Што паясняе даданая

    Даданая частка паясняе ў галоўнай слова, словазлучэнне або адносіцца да ўсёй галоўнай часткі.

  4. Тры месцы

    Даданая частка стаіць перад галоўнай, пасля яе або ў сярэдзіне: (Хоць…), [ ]; [ ], (якую…); [ , (куды…), ].

  5. Коскі

    Паміж галоўнай і даданай часткамі ставіцца коска; даданая ў сярэдзіне галоўнай выдзяляецца коскамі з двух бакоў.

  6. Злучальнае слова

    Злучальнае слова — член даданай часткі, яго можна замяніць словам з галоўнай, яно бывае з прыназоўнікам і ў сярэдзіне даданай часткі.

Памятка: разбор па кроках

Хатка, дзе я адпачываю летам, самая крайняя ў вёсцы (А. Бадак) — даданая частка ў сярэдзіне галоўнай, выдзелена коскамі з двух бакоў; дзе — злучальнае слова (= у хатцы), акалічнасць месца. Схема: [ , (дзе…), ].

  1. Знайдзі граматычныя асновы. Вызначы, колькі ў сказе частак.
  2. Вызначы галоўную і даданую часткі. Даданая частка пачынаецца з падпарадкавальнага злучніка ці злучальнага слова; ад галоўнай да яе ставіцца пытанне.
  3. Пастаў коскі і пабудуй схему. Коска паміж часткамі; даданая ў сярэдзіне галоўнай выдзяляецца з двух бакоў; галоўная — [ ], даданая — ( ).

Цяпер растлумач: Як у складаназалежным сказе адрозніць галоўную частку ад даданай і падпарадкавальны злучнік ад злучальнага слова?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які сказ называецца складаназалежным?
2. Што можа паясняць даданая частка ў галоўнай?
3. У якім сказе даданая частка стаіць перад галоўнай?
4. Дзе правільна пастаўлены коскі?
5. Чым злучальнае слова адрозніваецца ад падпарадкавальнага злучніка?
6. У якім сказе што — злучальнае слова?
7. Якое злучальнае слова ўжыта з прыназоўнікам?
8. Якая схема адпавядае сказу «У ваколіцах вёскі Селішча, куды прыехаў Рыгорка, вельмі многа ўзгоркаў»?
9. Які сказ складаназалежны?
10. Якое пытанне ставіцца ад галоўнай часткі да даданай у сказе «Коннікі спыніліся, каб не спалохаць звера»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑