Складаназалежныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 16. Складаназалежныя сказы з даданай азначальнай часткай (сродкі сувязі, знакі прыпынку)

Вучымся пазнаваць даданыя азначальныя часткі, знаходзіць слова, якое яны паясняюць, вызначаць сродкі сувязі і правільна ставіць коскі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнайце два сказы: «Паўлік выскачыў з хаты з акрайчыкам цёплага яшчэ хлеба, шчодра пасыпанага соллю» і «Паўлік выскачыў з хаты з акрайчыкам цёплага яшчэ хлеба, які быў шчодра пасыпаны соллю». Змест той самы, але ў першым сказе прымету хлеба называе адасобленае азначэнне, а ў другім — цэлая даданая частка.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Па якіх прыметах можна пазнаць даданую азначальную частку і як ставяцца коскі ў сказах з ёй?

01

Што паясняе азначальная частка

Даданыя азначальныя часткі характарызуюць прадмет ці раскрываюць прымету прадмета, пра які паведамляецца ў галоўнай частцы. Яны адказваюць на пытанні які? якая? якое? якія?

Даданая азначальная частка паясняе ў галоўнай частцы назоўнік, асабовы або ўказальны займеннік.

Паглядзім, як гэта працуе

Нябачная сцежка (якая?), якой яны ішлі, прывяла да высокай зламанай бярозы над самым адхонам (У. Караткевіч).

Даданая частка якой яны ішлі паясняе назоўнік сцежка і называе яго прымету: гэта тая сцежка, па якой ішлі героі.

02

Сродкі сувязі

Даданыя азначальныя часткі звязваюцца з галоўнай часткай пры дапамозе падпарадкавальных злучнікаў што, каб, як, нібы, быццам і злучальных слоў які, каторы, чый, што, дзе, куды, адкуль, калі.

Паглядзім, як гэта працуе

Яна вырашыла пайсці па тых ціхіх вуліцах, дзе яны некалі часта гулялі з Раманам (У. Федасеенка). Быў якраз той час, калі жанчыны могуць пастаяць ля студні, пагаварыць (У. Саламаха). Рэчка Лясная густа аплецена лазняком, адкуль толькі ў засушлівае лета адыходзіць вада (У. Сітуха).

Дзе, калі, адкуль тут не называюць месца ці час дзеяння ўсёй галоўнай часткі, а паясняюць назоўнікі: вуліцах (якіх?), час (які?), лазняком (якім?). Таму часткі азначальныя.

Параўноўваем і заўважаем

Сродкі сувязі даданай азначальнай часткі

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Сродак сувязіПрыкладШто паясняе
які (каторы)сцежка, якой яны ішліназоўнік сцежка
штовербаў, што тужліва выцягнуліся ўздоўж вуліцыназоўнік вербаў
дзепа тых ціхіх вуліцах, дзе яны гуляліназоўнік вуліцах
калітой час, калі жанчыны могуць пастаяць ля студніназоўнік час
адкульлазняком, адкуль адыходзіць ваданазоўнік лазняком
на працягу якогатэрмін, на працягу якога шпакі радуюць насназоўнік тэрмін
03

Месца і коскі

Даданая азначальная частка можа знаходзіцца пасля галоўнай часткі або ў сярэдзіне яе. Яна аддзяляецца коскай, а ў сярэдзіне галоўнай выдзяляецца коскамі з двух бакоў.

  1. На жаль, тэрмін, на працягу якога шпакі радуюць нас сваімі спевамі, даволі кароткі (В. Зуёнак). Тэрмін (які?) — на працягу якога… Схема: [ , (на працягу якога…), ].
  2. Жыта наблізілася да той самай-самай маладой пары́, калі яно ўжо не трава, але яшчэ і не хлеб (В. Казько). Пары́ (якой?) — калі… Схема: [ ], (калі…).

Азначальная частка звычайна стаіць адразу пасля слова, якое паясняе.

04

Форма злучальнага слова які

Злучальнае слова які (каторы, чый) — член даданай часткі. Род і лік яно мае такія, як у паясняемага назоўніка, а склон залежыць ад яго ролі ў даданай частцы.

Паглядзім, як гэта працуе

Ад рашучасці, якая з’явілася раніцай, да вечара не засталося і следу (Т. Пяшко). Нябачная сцежка, якой яны ішлі, прывяла да бярозы (У. Караткевіч).

Рашучасці — родны склон, але якая — назоўны: яно дзейнік (якая з’явілася). Сцежка — назоўны склон, але якой — творны: ішлі (чым?) якой.

05

Даданая частка і адасобленае азначэнне

Простыя сказы з адасобленымі азначэннямі (дзеепрыметнымі зваротамі) можна перабудаваць у складаназалежныя сказы з даданымі азначальнымі часткамі — і наадварот.

Паглядзім, як гэта працуе

Я адклала ўбок ліст, спісаны прыгожым настаўніцкім почыркам (Т. Бунта). → Я адклала ўбок ліст, які быў спісаны прыгожым настаўніцкім почыркам.

Дзеепрыметны зварот стаў даданай часткай са злучальным словам які. Коска засталася на тым самым месцы — перад часткай, якая паясняе назоўнік ліст.

Прасочваем шлях

Як пазнаць даданую азначальную частку

  1. Знаходзім галоўную і даданую часткі

    Даданая частка пачынаецца са злучніка ці злучальнага слова.

    Яліны выдзяляліся сваёй цёмнай зеленню, на фоне якой асабліва прыгожа выглядала сонечная жаўцізна (Я. Брыль).

  2. Шукаем паясняемае слова

    Гэта назоўнік, асабовы або ўказальны займеннік у галоўнай частцы.

    Паясняецца назоўнік зеленню.

  3. Ставім пытанне

    Ад паясняемага слова да даданай часткі — які? якая? якое? якія?

    Зеленню (якой?) — на фоне якой…

  4. Ставім коскі і будуем схему

    Коска перад даданай часткай; у сярэдзіне галоўнай — з двух бакоў.

    [ ], (на фоне якой…).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Дзе стаіць азначальная частка?

Вызначы, дзе стаіць даданая азначальная частка: пасля галоўнай або ў яе сярэдзіне. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Азначальная частка можа пачынацца з самых розных слоў. Паразважай, як яе пазнаць.

Чаму частка калі мы пазнаёміліся ў сказе «Я памятаю дзень, калі мы пазнаёміліся» азначальная, а ў сказе «Я ўзрадаваўся, калі мы пазнаёміліся» — не?

Зверыць разважанне

Від даданай часткі вызначаецца не па сродку сувязі, а па тым, што яна паясняе і на якое пытанне адказвае. У першым сказе даданая частка паясняе назоўнік дзень і адказвае на пытанне які? — яна азначальная, а калі — злучальнае слова (= у той дзень). У другім сказе яна паясняе дзеяслоў узрадаваўся і адказвае на пытанне калі? — гэта ўжо даданая частка часу.

Практ. 112. Параўнай сказы «Паўлік выскачыў з хаты з акрайчыкам цёплага яшчэ хлеба, шчодра пасыпанага соллю» і «…хлеба, які быў шчодра пасыпаны соллю». Што агульнае і чым яны адрозніваюцца?

Зверыць разважанне

Агульнае: абодва сказы называюць прымету хлеба, і прымета аддзяляецца коскай. Адрозненне: у першым сказе прымету называе адасобленае азначэнне, выражанае дзеепрыметным зваротам, — сказ просты. У другім сказе прымету называе даданая азначальная частка са сваёй граматычнай асновай (які быў пасыпаны) — сказ складаназалежны. Такія канструкцыі сінанімічныя: адну можна замяніць другой.

Практ. 116. Чаму збан без ручкі ў беларускай мове называецца гладыш?

Зверыць разважанне

Слова гладыш утворана ад прыметніка гладкі пры дапамозе суфікса -ыш. Такі гліняны збан не мае ручкі, і яго паверхня застаецца гладкай, роўнай. Назва адлюстроўвае знешнюю прымету прадмета — так часта ўзнікаюць назвы ў народнай мове.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Значэнне

    Даданыя азначальныя часткі характарызуюць прадмет ці раскрываюць прымету прадмета, пра які паведамляецца ў галоўнай частцы.

  2. Пытанні

    Даданая азначальная частка адказвае на пытанні які? якая? якое? якія?

  3. Што паясняе

    Яна паясняе ў галоўнай частцы назоўнік, асабовы або ўказальны займеннік.

  4. Сродкі сувязі

    Злучнікі што, каб, як, нібы, быццам і злучальныя словы які, каторы, чый, што, дзе, куды, адкуль, калі.

  5. Месца і коскі

    Азначальная частка стаіць пасля галоўнай або ў сярэдзіне яе; у сярэдзіне выдзяляецца коскамі з двух бакоў.

  6. Склон слова які

    Род і лік злучальнага слова які — як у паясняемага назоўніка, а склон — паводле яго ролі ў даданай частцы.

Памятка: разбор па кроках

Ад рашучасці, якая з’явілася раніцай, да вечара не засталося і следу (Т. Пяшко) — даданая азначальная частка паясняе назоўнік рашучасці (якой?), стаіць у сярэдзіне галоўнай, выдзелена коскамі з двух бакоў: [ , (якая…), ].

  1. Знайдзі паясняемае слова. Гэта назоўнік, асабовы або ўказальны займеннік у галоўнай частцы.
  2. Пастаў пытанне які? якая? якое? якія?. Калі даданая частка адказвае на яго, яна азначальная, нават калі пачынаецца з дзе, калі, адкуль.
  3. Пастаў коскі. Коска перад даданай азначальнай часткай; калі яна ў сярэдзіне галоўнай — коскі з двух бакоў.

Цяпер растлумач: Па якіх прыметах можна пазнаць даданую азначальную частку і як ставяцца коскі ў сказах з ёй?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На якія пытанні адказваюць даданыя азначальныя часткі?
2. Што паясняе даданая азначальная частка ў галоўнай?
3. Дзе можа знаходзіцца даданая азначальная частка?
4. У якім сказе даданая частка азначальная?
5. Дзе правільна пастаўлены коскі?
6. Якое слова з’яўляецца злучальным у сказе «Рэчка Лясная густа аплецена лазняком, адкуль толькі ў засушлівае лета адыходзіць вада»?
7. Якая форма злучальнага слова патрэбна: «Кніга, ... я захапляюся, ляжыць на стале»?
8. Які складаназалежны сказ утвораны з простага «Я адклала ўбок ліст, спісаны прыгожым почыркам»?
9. Якой схеме адпавядае сказ «Жыта наблізілася да той самай-самай маладой пары, калі яно ўжо не трава, але яшчэ і не хлеб»?
10. Якім членам даданай часткі з’яўляецца злучальнае слова якая ў сказе «Ад рашучасці, якая з’явілася раніцай, да вечара не засталося і следу»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑