Складаназалежныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 17. Складаназалежныя сказы з даданай дапаўняльнай часткай (сродкі сувязі, знакі прыпынку)

Вучымся пазнаваць даданую дапаўняльную частку, знаходзіць слова, якое яна паясняе, ставіць да яе пытанне ўскоснага склону і правільна аддзяляць яе коскамі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Перад кантрольнай Кірыл напісаў у чат класа: «Хто ведае калі будзе кансультацыя?» Аліна адказала: «Настаўніца сказала, што ў пятніцу». У адным паведамленні коска прапушчана, у другім стаіць правільна. Абодва сказы маюць даданую частку, якая адказвае на пытанне ўскоснага склону: ведае (што?), сказала (што?).

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як пазнаць даданую дапаўняльную частку і як аддзяліць яе коскамі?

01

Што такое дапаўненне

Дапаўненне — даданы член сказа, які абазначае прадмет і адказвае на пытанні ўскосных склонаў (каго? чаго? каму? чаму? каго? што? кім? чым? пра каго? пра што?).

Дапаўненне звычайна залежыць ад выказніка, выражаецца назоўнікам або займеннікам (радзей — неазначальнай формай дзеяслова). Дапаўненне ў вінавальным склоне без прыназоўніка пры пераходным дзеяслове — прамое, астатнія — ускосныя.

Паглядзім, як гэта працуе

Тоня зразумела сітуацыю. — Тоня зразумела, што гутарка скончылася.

У першым сказе на пытанне што? адказвае адно слова — дапаўненне. У другім на тое ж пытанне адказвае цэлая частка — даданая дапаўняльная.

02

Даданая дапаўняльная частка

Даданыя дапаўняльныя часткі адказваюць на пытанні ўскосных склонаў.

Даданая дапаўняльная частка звычайна дапаўняе дзеяслоў-выказнік галоўнай часткі.

Паглядзім, як гэта працуе

1)Тоня зразумела, 2)што гутарка скончылася, 1)і незадаволена ўздыхнула (К. Хадасевіч-Лісавая).

Зразумела (што?) — што гутарка скончылася. Даданая частка стаіць унутры галоўнай, таму выдзяляецца коскамі з двух бакоў. Схема: [ дзеяслоў, (што…), ].

Даданая дапаўняльная частка можа таксама раскрываць змест дапаўнення галоўнай часткі, выражанага займеннікам.

Паглядзім, як гэта працуе

1)Усё нібы ў тую раніцу спрыяла таму, 2)каб мы сустрэліся з табою (М. Стральцоў).

Спрыяла (чаму?) — таму; што значыць «таму», раскрывае даданая частка. Схема: [ … таму], (каб…).

03

Злучнікі і злучальныя словы

З галоўнай часткай даданыя дапаўняльныя часткі звязваюцца пры дапамозе падпарадкавальных злучнікаў што, каб, як, нібы, быццам, ці і злучальных слоў што, хто, які, чый, колькі, дзе, куды, адкуль, калі, як.

Сродак сувязіПрыклад
злучнік штоСерж бачыў, што Насця нешта паклала ў парту (К. Чорны).
злучнік кабЯ хацеў, каб Стася звярнула ўвагу на мяне (І. Навуменка).
злучнік якЯдвіся слухае, як шумяць за акном дрэвы (М. Лынькоў).
злучнік ціВарта праверыць, ці ўзяўся Нёман за пэндзаль (М. Бусько).
злучальнае слова каліНемагчыма прадказаць, калі да яго прыйдзе натхненне (М. Бусько).
злучальнае слова колькіХто ведае, колькі выдатных твораў не дайшло да нас?! (А. Клышка).

Злучнік толькі звязвае часткі і не з’яўляецца членам сказа. Злучальнае слова (займеннік або прыслоўе) — член даданай часткі. Таму ў сказе Немагчыма прадказаць, калі прыйдзе натхненне слова калі — акалічнасць часу ў даданай частцы, а сама частка — дапаўняльная: прадказаць (што?).

Параўноўваем і заўважаем

Як звязана даданая дапаўняльная частка

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Чужы сказЧым звязваеццаПрыклад
апавядальнызлучнік штоМама сказала, што захварэла.
пабуджальнызлучнік кабУнук папрасіў, каб яму далі павеславаць.
пытальны без пытальнага словазлучнік ціЯ спытаў, ці будзе экскурсія.
пытальны з пытальным словамзлучальнае словаХлопчык спытаў, што я раблю.
успрыманне, падабенствазлучнікі як, нібы, быццамЯдвіся слухае, як шумяць дрэвы.
04

Знакі прыпынку

Даданая дапаўняльная частка аддзяляецца коскай ад галоўнай часткі. Калі яна стаіць усярэдзіне галоўнай, яна выдзяляецца коскамі з двух бакоў.

Паглядзім, як гэта працуе

Ніна хадзіла па хаце з кутка ў кут, не ведала, куды прыкласці рукі (У. Саламаха).
Папярэдзіўшы гаспадароў кватэры, што едзе да бацькоў аж да восені, Максім сабраў рэчы і паехаў у вёску (В. Шніп).

У першым сказе коска стаіць перад злучальным словам куды (і паміж аднароднымі выказнікамі). У другім даданая частка паясняе дзеепрыслоўе папярэдзіўшы і разам з ім знаходзіцца ўнутры дзеепрыслоўнага звароту — коскі з абодвух бакоў.

Коска ставіцца перад злучнікам ці злучальным словам, а не пасля яго: Скажы, калі пачнецца кансультацыя.

05

Простая мова → даданая частка

Пры замене сказа з простай мовай складаназалежным сказам асабовыя займеннікі і дзеясловы 1-й і 2-й асобы трэба перадаваць ад імя аўтара; зваротак або становіцца членам сказа ў галоўнай частцы, або апускаецца.

Словы аўтара становяцца галоўнай часткай, а чужыя словы — даданай дапаўняльнай. Апавядальны сказ звязваецца злучнікам што, пабуджальны — злучнікам каб, пытальны — злучальнымі словамі або злучнікам ці.

Паглядзім, як гэта працуе

«Дай мне тут павеславаць», — папрасіў унук. — Унук папрасіў, каб яму далі тут павеславаць.
«Захварэла я, сынок», — сказала мама. — Мама сказала сыну, што захварэла.

Мне → яму (ад імя аўтара); зваротак сынок стаў дапаўненнем сыну ў галоўнай частцы.

Прасочваем шлях

Як вызначыць даданую дапаўняльную частку

  1. Знаходзім галоўную і даданую часткі

    Шукаем граматычныя асновы і злучнік або злучальнае слова.

    1)Серж бачыў, 2)што Насця нешта паклала ў парту.

  2. Знаходзім слова, якое паясняецца

    Звычайна гэта дзеяслоў-выказнік або займеннік-дапаўненне (таму, пра тое).

    бачыў

  3. Ставім пытанне ўскоснага склону

    Калі пытанне склонавае (што? каго? пра што? чаму?), частка дапаўняльная.

    бачыў (што?) — што Насця нешта паклала ў парту

  4. Ставім знакі і будуем схему

    Коска перад злучнікам; частка ўнутры галоўнай выдзяляецца з двух бакоў.

    [ дзеяслоў], (што…).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Злучнік ці злучальнае слова?

Вызначы, чым звязана даданая дапаўняльная частка: злучнікам (не член сказа) ці злучальным словам (член даданай часткі). У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Параўнай, разважай, растлумач.

Параўнай: «Я ведаю, калі пачынаецца экзамен» і «Я хвалююся, калі пачынаецца экзамен». Ці аднолькавыя тут даданыя часткі?

Зверыць разважанне

Не. У першым сказе ад слова ведаю ставім пытанне што? — частка дапаўняльная, калі — злучальнае слова. У другім сказе пытанне ставіцца ад усёй галоўнай часткі: хвалююся (калі?) — частка акалічнасная часу, калі — злучнік. Від даданай часткі вызначае пытанне, а не слова, якім яна пачынаецца.

Чаму ў сказе «Мама сказала сыну, што захварэла» няма звароту сынок, хоць у простай мове ён быў?

Зверыць разважанне

Пры замене простай мовы складаназалежным сказам зваротак не можа застацца: словы ўжо перадае аўтар, а не мама звяртаецца да сына. Таму зваротак або становіцца членам галоўнай часткі (сказала сыну — дапаўненне), або апускаецца.

Практ. 120. Што значаць фразеалагізмы з кампанентам рэшата: «насіць ваду рэшатам» і «цуды ў рэшаце»?

Зверыць разважанне

Насіць ваду рэшатам — рабіць што-небудзь безвынікова, заведама ўпустую. Цуды ў рэшаце — штосьці незвычайнае, неверагоднае. У абодвух выразах рэшата, праз якое ўсё праходзіць, — вобраз марнасці і дзіва. Выраз «галава як рэшата» кажуць пра чалавека з дрэннай памяццю.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Пытанне

    Даданыя дапаўняльныя часткі адказваюць на пытанні ўскосных склонаў: што? каго? чаму? пра што?

  2. Што паясняе

    Звычайна даданая дапаўняльная частка дапаўняе дзеяслоў-выказнік галоўнай часткі: Тоня зразумела, што гутарка скончылася.

  3. Займеннік у галоўнай частцы

    Даданая частка можа раскрываць змест дапаўнення, выражанага займеннікам: спрыяла таму, каб мы сустрэліся.

  4. Сродкі сувязі

    Злучнікі што, каб, як, нібы, быццам, ці і злучальныя словы што, хто, які, чый, колькі, дзе, куды, адкуль, калі, як.

  5. Знакі прыпынку

    Даданая частка аддзяляецца коскай, а ўнутры галоўнай выдзяляецца коскамі з двух бакоў.

  6. Чужая мова

    Сказ з простай мовай можна замяніць складаназалежным: займеннікі і дзеясловы 1-й і 2-й асобы перадаюцца ад імя аўтара, зваротак становіцца членам сказа або апускаецца.

Памятка: разбор па кроках

Тоня зразумела, што гутарка скончылася, і незадаволена ўздыхнула (К. Хадасевіч-Лісавая) — зразумела (што?); даданая частка ўнутры галоўнай, коскі з двух бакоў.

  1. Знайдзі слова, якое паясняе даданая частка. Звычайна гэта дзеяслоў-выказнік (ведае, сказала, бачыў) або займеннік-дапаўненне (таму, пра тое).
  2. Пастаў пытанне. Калі гэта пытанне ўскоснага склону (што? каго? чаму? пра што?), даданая частка дапаўняльная.
  3. Пастаў коскі. Коска — перад злучнікам ці злучальным словам; калі даданая частка ўнутры галоўнай, — і пасля яе.

Цяпер растлумач: Як пазнаць даданую дапаўняльную частку і як аддзяліць яе коскамі?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На якія пытанні адказваюць даданыя дапаўняльныя часткі?
2. Што звычайна паясняе даданая дапаўняльная частка?
3. Які сказ мае даданую дапаўняльную частку?
4. Які сродак сувязі НЕ ўжываецца ў даданых дапаўняльных частках?
5. Дзе правільна пастаўлены знакі прыпынку?
6. Якая схема адпавядае сказу «Усё спрыяла таму, каб мы сустрэліся»?
7. У якім сказе слова калі — злучальнае слова ў даданай дапаўняльнай частцы?
8. Як правільна перадаць: «Дай мне тут павеславаць», — папрасіў унук?
9. Што адбываецца са звароткам пры замене простай мовы даданай дапаўняльнай часткай?
10. Колькі косак трэба ў сказе «Хто ведае колькі выдатных твораў не дайшло да нас»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑