Складаназалежныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 18. Складаназалежныя сказы з даданай акалічнаснай часткай месца (сродкі сувязі, знакі прыпынку)

Вучымся пазнаваць даданую акалічнасную частку месца, адрозніваць яе ад азначальнай і дапаўняльнай з тым жа словам дзе і правільна ставіць коскі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Аліна піша сяброўцы: «Сустрэнемся там, дзе летась фатаграфаваліся». А Кірыл — у чат класа: «Сустрэнемся каля кавярні, дзе летась фатаграфаваліся». Абодва сказы маюць слова дзе, але ў першым даданая частка паказвае месца дзеяння, а ў другім характарызуе кавярню.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як пазнаць даданую акалічнасную частку месца і чым яна адрозніваецца ад азначальнай?

01

Акалічнасць месца

Акалічнасць — даданы член сказа, які абазначае характар дзеяння ці розныя абставіны, пры якіх адбываецца дзеянне. Акалічнасці звычайна адносяцца да выказніка.

Паводле значэння акалічнасці бываюць месца, часу, прычыны, мэты, умовы, уступкі, спосабу дзеяння, меры і ступені. Акалічнасць месца адказвае на пытанні дзе? куды? адкуль? і выражаецца прыслоўем (тут, наперадзе, усюды) або спалучэннем назоўніка з прыназоўнікам (у лесе, на поплаве).

Паглядзім, як гэта працуе

Птушкі штодзень прылятаюць на кукурузнае поле. — Птушкі штодзень прылятаюць сюды, дзе раскінулася кукурузнае поле.

У першым сказе месца названа акалічнасцю, у другім — цэлай даданай часткай.

02

Даданая частка месца

Даданыя акалічнасныя часткі месца паказваюць на месца дзеяння, пра якое паведамляецца ў галоўнай частцы.

Даданыя акалічнасныя часткі месца адказваюць на пытанні дзе? куды? адкуль? і звязваюцца з галоўнай часткай пры дапамозе злучальных слоў дзе, куды, адкуль.

Паглядзім, як гэта працуе

1)Закіпела праца дружная, 2)дзе палеткі залацістыя (А. Русак).

Закіпела (дзе?) — дзе палеткі залацістыя. Схема: [ ], (дзе…).

03

Што паясняе частка месца

Даданая акалічнасная частка месца паясняе дзеяслоў-выказнік галоўнай часткі або акалічнасць месца, выражаную прыслоўямі тут, там, туды, адтуль, адсюль, усюды і інш.

Паглядзім, як гэта працуе

1)Першыя няўдачы прыйшлі адтуль, 2)адкуль Соня іх не чакала (М. Кукуць).

Прыйшлі (адкуль?) — адтуль; змест прыслоўя адтуль раскрывае даданая частка. Схема: [ … адтуль], (адкуль…).

Паглядзім, як гэта працуе

Не рабіце сакрэтаў там, дзе іх няма (І. Шамякін). Алесь углядаўся туды, дзе з-за далёкага лесу падымалася сонца (М. Ільючык).

Пары там — дзе, туды — дзе, адтуль — адкуль часта сустракаюцца ў такіх сказах.

04

Месца ці азначальная

Калі даданая частка са словам дзе, куды, адкуль паясняе назоўнік і адказвае на пытанне які?, яна не акалічнасная, а азначальная.

СказВід даданай часткі
Не рабіце сакрэтаў там, дзе іх няма.месца: рабіце (дзе?) там
Нарэшце хлопцы патрапілі на адзін абрыў, дзе з-пад пяску відаць была гліна (Я. Маўр).азначальная: абрыў (які?)
Там змяшчалася школа, дзе жыў і вучыў дзяцей Турсевіч (Я. Колас).азначальная: школа (якая?)
Я не ведаю, дзе ён жыве.дапаўняльная: не ведаю (чаго?)

Від даданай часткі вызначаецца па пытанні і па слове, якое яна паясняе, а не па злучальным слове.

Параўноўваем і заўважаем

Слова дзе ў розных даданых частках

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Што паясняеПытаннеВід
выказнік або там, туды, адтульдзе? куды? адкуль?акалічнасная месца
назоўнік (абрыў, куток, школа)які?азначальная
дзеяслоў са значэннем ведаць, пытацьшто? чаго? пра што?дапаўняльная
05

Знакі прыпынку

Даданая акалічнасная частка месца аддзяляецца коскай, а калі стаіць усярэдзіне галоўнай часткі, выдзяляецца коскамі з двух бакоў.

Паглядзім, як гэта працуе

На захадзе, там, дзе зусім нядаўна было відно сонца, ускочыла маленькае воблачка (І. Чыгрынаў).
Наперадзе, куды яны ехалі, зайшоўся кулямёт (І. Пташнікаў).

Даданая частка разрывае галоўную, таму коска стаіць і перад злучальным словам, і пасля даданай часткі. Слова там удакладняе на захадзе і таксама выдзяляецца коскамі.

Даданая частка месца можа стаяць і перад галоўнай: Дзе летась пачалося будаўніцтва стадыёна, цяпер праходзяць спаборніцтвы. Схема: (Дзе…), [ ].

Прасочваем шлях

Як пазнаць даданую частку месца

  1. Знаходзім галоўную і даданую часткі

    Даданая частка пачынаецца злучальным словам дзе, куды або адкуль.

    1)Алесь углядаўся туды, 2)дзе падымалася сонца.

  2. Знаходзім слова, якое паясняецца

    Выказнік або прыслоўе тут, там, туды, адтуль — частка месца; назоўнік — азначальная.

    углядаўся туды

  3. Ставім пытанне

    Дзе? куды? адкуль? — даданая акалічнасная частка месца.

    углядаўся (куды?) туды, дзе падымалася сонца

  4. Ставім коскі і будуем схему

    Коска перад злучальным словам; частка ўнутры галоўнай выдзяляецца з двух бакоў.

    [ … туды], (дзе…).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Месца ці азначальная?

Вызначы від даданай часткі: акалічнасная месца ці азначальная. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Разважай і растлумач.

У сказе «Там змяшчалася школа, дзе жыў і вучыў дзяцей Турсевіч» ёсць і там, і дзе. Чаму даданая частка ўсё ж азначальная?

Зверыць разважанне

Даданая частка стаіць адразу пасля назоўніка школа і характарызуе яго: школа (якая?) — дзе жыў і вучыў дзяцей Турсевіч. Прыслоўе там — акалічнасць пры выказніку змяшчалася, але даданая частка яго не раскрывае. Від вызначаецца па слове, якое паясняецца, і па пытанні.

Чаму ў даданай частцы месца могуць стаяць толькі злучальныя словы, а не злучнікі?

Зверыць разважанне

Дзе, куды, адкуль — прыслоўі, якія ў даданай частцы выконваюць ролю акалічнасці месца: палеткі (дзе?) залацістыя. Злучнік не з’яўляецца членам сказа і не можа сам абазначаць месца. Таму частку месца звязваюць менавіта займеннікавыя прыслоўі.

Практ. 125. Чаму рускае «керосиновые фонари» перакладаецца як «газавыя ліхтары», а не «керасінавыя»?

Зверыць разважанне

У слоўніку да практыкавання: керосиновый — газавы, газны. У беларускай мове газа — гэта гаручая вадкасць, якую раней палілі ў лямпах і ліхтарах (па-руску керосин). Таму керосиновые фонари — газавыя ліхтары. Націск — на першы склад: га́завы.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Значэнне

    Даданыя акалічнасныя часткі месца паказваюць на месца дзеяння, пра якое паведамляецца ў галоўнай частцы.

  2. Пытанні

    Яны адказваюць на пытанні дзе? куды? адкуль?

  3. Сродкі сувязі

    Частка месца звязваецца з галоўнай толькі злучальнымі словамі дзе, куды, адкуль — яны з’яўляюцца акалічнасцямі ў даданай частцы.

  4. Што паясняе

    Дзеяслоў-выказнік або акалічнасць месца, выражаную прыслоўямі тут, там, туды, адтуль, адсюль, усюды.

  5. Не блытаць з азначальнай

    Калі частка з дзе паясняе назоўнік і адказвае на пытанне які?, яна азначальная: абрыў, дзе відаць была гліна.

  6. Коскі

    Даданая частка месца аддзяляецца коскай, а ўнутры галоўнай выдзяляецца коскамі з двух бакоў.

Памятка: разбор па кроках

Першыя няўдачы прыйшлі адтуль, адкуль Соня іх не чакала (М. Кукуць) — прыйшлі (адкуль?) адтуль; даданая частка месца раскрывае прыслоўе адтуль.

  1. Знайдзі злучальнае слова. Даданая частка месца пачынаецца словамі дзе, куды, адкуль.
  2. Знайдзі слова, якое яна паясняе. Выказнік або прыслоўе тут, там, туды, адтуль, усюды — частка месца; назоўнік — азначальная.
  3. Пастаў пытанне і коскі. Дзе? куды? адкуль? — частка месца; коска перад злучальным словам, а ўнутры галоўнай — з двух бакоў.

Цяпер растлумач: Як пазнаць даданую акалічнасную частку месца і чым яна адрозніваецца ад азначальнай?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На якія пытанні адказваюць даданыя акалічнасныя часткі месца?
2. Пры дапамозе чаго звязваюцца часткі месца з галоўнай часткай?
3. Што паясняе даданая акалічнасная частка месца?
4. Які сказ мае даданую акалічнасную частку месца?
5. Які від даданай часткі: «Зачаравана глядзеў я на прыгожы куток Магілёўшчыны, дзе мне давялося пачынаць працу»?
6. Якая схема адпавядае сказу «Першыя няўдачы прыйшлі адтуль, адкуль Соня іх не чакала»?
7. Дзе правільна пастаўлены коскі?
8. Якое злучальнае слова трэба ўставіць: «Я любіў бываць там, ... шумелі старыя таполі»?
9. Якая пара слоў часта звязвае галоўную і даданую часткі месца?
10. Які сказ пабудаваны паводле схемы (Дзе…), [ ]?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑