Складаназалежныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 19. Складаназалежныя сказы з даданымі акалічнаснымі часткамі часу і ўмовы (сродкі сувязі, знакі прыпынку)

Вучымся пазнаваць даданыя акалічнасныя часткі часу і ўмовы, адрозніваць іх, калі абедзве пачынаюцца злучнікам калі, і правільна ставіць коскі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Мама напісала Кірылу: «Калі вернешся са школы, разагрэй абед». А тата дадаў: «Калі будзеш вяртацца праз парк, купі хлеба». Злучнік адзін і той жа, але ў першым сказе гаворка пра час дзеяння, а ў другім — пра ўмову, пры якой яно адбудзецца.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як адрозніць даданыя часткі часу і ўмовы і як выдзяляць іх коскамі?

01

Даданая частка часу

Даданыя акалічнасныя часткі часу паказваюць на час дзеяння, пра якое паведамляецца ў галоўнай частцы.

Даданыя акалічнасныя часткі часу адказваюць на пытанні калі? як доўга? да якога часу? з якога часу? і звязваюцца з галоўнай часткай пры дапамозе падпарадкавальных злучнікаў калі, як, пакуль, толькі, як толькі, ледзь, ледзь толькі, пасля таго як, перад тым як, у той час як, да таго часу як.

Паглядзім, як гэта працуе

1)Так спрачаліся яны, 2)пакуль не прайшло першае ўражанне ад няшчасця (Я. Маўр).

Спрачаліся (да якога часу?) — пакуль не прайшло першае ўражанне. Схема: [ ], (пакуль…).

02

Што паясняе частка часу

Даданая акалічнасная частка часу паясняе выказнік галоўнай часткі, спалучэнне выказніка са словамі ў той час, да таго часу, пасля таго або акалічнасць часу, выражаную прыслоўямі тады, заўсёды, датуль і інш.

Паглядзім, як гэта працуе

1)Гэтае пытанне не давала Ярмолаву спакою нават тады, 2)калі ён выйшаў з маленькага стандартнага вакзала і накіраваўся ў вайсковы гарадок (А. Кулакоўскі).

Не давала спакою (калі?) тады, калі ён выйшаў… Схема: [ … тады], (калі…).

Калі частка са словам калі паясняе назоўнік (дзень, выпадкі) і адказвае на пытанне які?, яна азначальная, а слова калі ў ёй — злучальнае слова: Святам быў дзень (які?), калі бацька прывозіў торбу з сялянскім падмацункам (М. Маляўка).

03

Даданая частка ўмовы

Даданыя акалічнасныя часткі ўмовы паказваюць на ўмову, пры якой адбываецца дзеянне, названае ў галоўнай частцы.

Даданыя акалічнасныя часткі ўмовы адказваюць на пытанне пры якой умове? і звязваюцца з галоўнай часткай пры дапамозе падпарадкавальных злучнікаў калі, як, каб, раз.

Даданая акалічнасная частка ўмовы звычайна паясняе ўсю галоўную частку.

Паглядзім, як гэта працуе

1)Сяргейка быў бы выдатнікам, 2)калі б людзі не прыдумалі на яго галаву граматыкі (У. Шахавец).

Пры якой умове Сяргейка быў бы выдатнікам? — калі б людзі не прыдумалі граматыкі. Схема: [ ], (калі…).

Калі частка ўмовы стаіць наперадзе, у галоўнай частцы можа быць слова то або дык: Калі б я быў мастаком і захацеў намаляваць гэты вечар, дык пакарыстаўся б толькі трыма фарбамі (А. Федарэнка).

04

Час ці ўмова

Злучнікі калі і як уводзяць і частку часу, і частку ўмовы. Від даданай часткі вызначаецца па пытанні і па значэнні.

СказВід і пытанне
Калі прыйшоў час выбіраць старасту класа, выбралі Валодзю (Э. Луканскі).часу: калі?
Калі сінічка знойдзе схованку, закрытую ад ветру, прачнецца здаровай і вясёлай (М. Бусько).умовы: пры якой умове?
Калі б я быў мастаком, дык пакарыстаўся б трыма фарбамі.умовы: пры якой умове?

Падказкі: часціца б пры калі (калі б), словы то, дык у галоўнай частцы, значэнне магчымасці — часцей умова; рэальная падзея, якая адбылася ў пэўны момант, — час.

Параўноўваем і заўважаем

Часткі часу і ўмовы

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыкметаЧасУмова
пытаннікалі? як доўга? да якога часу? з якога часу?пры якой умове?
злучнікікалі, як, пакуль, толькі, як толькі, ледзь, пасля таго як, перад тым як…калі, як, каб, раз
што паясняевыказнік, у той час, тады, датульзвычайна ўсю галоўную частку
прыкладТак спрачаліся яны, пакуль не прайшло ўражанне.Сяргейка быў бы выдатнікам, калі б не граматыка.
05

Знакі прыпынку

Даданыя часткі часу і ўмовы аддзяляюцца коскай; калі даданая частка стаіць усярэдзіне галоўнай, яна выдзяляецца коскамі з двух бакоў.

Паглядзім, як гэта працуе

Адна пчала ўскочыла нават у рот Антосю, калі ён нешта гаварыў, і паспела куснуць яго за язык (С. Давідовіч).
Самай ранічкай, калі сонца ледзь-ледзь пачало паказвацца з-за гарызонту, я падаўся ў лес (Я. Галубовіч).

Даданая частка разрывае галоўную, таму коскі стаяць з двух бакоў.

Калі складаны злучнік (пасля таго як, перад тым як, у той час як) падзяляецца, коска ставіцца перад другой яго часткай: Амаль адразу пасля таго, як дзверы за мачыхай зачыніліся, святло ў акенцы згасла (І. Мележ).

Прасочваем шлях

Як вызначыць частку часу або ўмовы

  1. Знаходзім даданую частку

    Шукаем злучнік: калі, як, пакуль, як толькі, раз, каб…

    1)Стома і сон агортваюць мяне адразу, 2)як толькі я кранаюся галавою падушкі.

  2. Глядзім, што яна паясняе

    Назоўнік — азначальная; выказнік або тады, у той час — часу; уся галоўная частка — часцей умовы.

    агортваюць адразу

  3. Ставім пытанне

    Калі? да якога часу? — часу; пры якой умове? — умовы.

    агортваюць (калі?) як толькі кранаюся — часу

  4. Ставім коскі

    Коска перад злучнікам; унутры галоўнай — з двух бакоў.

    [ ], (як толькі…).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Час ці ўмова?

Вызначы від даданай акалічнаснай часткі. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Параўнай і растлумач.

Параўнай: «Калі пойдзе дождж, мы застанемся дома» і «Калі пайшоў дождж, мы засталіся дома». Чаму адзін і той жа злучнік дае розныя віды даданых частак?

Зверыць разважанне

У першым сказе дождж толькі магчымы: гаворка пра ўмову, пры якой мы застанемся дома (пры якой умове?). У другім дождж ужо пайшоў, і даданая частка называе момант, калі мы засталіся (калі?) — гэта частка часу. Від вызначае значэнне і пытанне, а не злучнік.

Практ. 131. Прыкметы надвор’я ў тэксце Я. Сіпакова запісаны бяззлучнікавымі сказамі: «Ноччу выпала шмат расы — будзе яснае надвор’е». Як і навошта перабудаваць іх у складаназалежныя?

Зверыць разважанне

Першая частка называе ўмову, другая — вынік: Калі ноччу выпала шмат расы, будзе яснае надвор’е. Злучнік калі адкрыта паказвае сэнсавыя адносіны ўмовы, якія ў бяззлучнікавым сказе перадаюцца толькі інтанацыяй і працяжнікам.

Практ. 130. Чаму сказ «Падыходзячы да школы, у мяне пачаў ісці дождж» памылковы і як выправіць яго з дапамогай даданай часткі часу?

Зверыць разважанне

Дзеепрыслоўе абазначае дадатковае дзеянне таго ж, хто выконвае асноўнае. Тут падыходзіць я, а ідзе дождж — дзейнікі розныя. Правільна: Калі я падыходзіў да школы, пачаў ісці дождж. Даданая частка часу мае свой дзейнік, таму памылкі няма.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Частка часу

    Паказвае на час дзеяння і адказвае на пытанні калі? як доўга? да якога часу? з якога часу?

  2. Злучнікі часу

    Калі, як, пакуль, толькі, як толькі, ледзь, ледзь толькі, пасля таго як, перад тым як, у той час як, да таго часу як.

  3. Частка ўмовы

    Паказвае на ўмову, пры якой адбываецца дзеянне, адказвае на пытанне пры якой умове? і звязваецца злучнікамі калі, як, каб, раз.

  4. Што паясняюць

    Частка часу — выказнік, спалучэнне з у той час, пасля таго або прыслоўе тады, заўсёды, датуль; частка ўмовы — звычайна ўсю галоўную частку.

  5. Калі — час ці ўмова

    Від вызначаем па пытанні і значэнні; калі частка з калі паясняе назоўнік, яна азначальная.

  6. Коскі

    Даданыя часткі часу і ўмовы аддзяляюцца коскай, усярэдзіне галоўнай — выдзяляюцца з двух бакоў.

Памятка: разбор па кроках

Гэтае пытанне не давала Ярмолаву спакою нават тады, калі ён выйшаў з вакзала (А. Кулакоўскі) — даданая частка часу раскрывае прыслоўе тады.

  1. Знайдзі злучнік. Калі, як, пакуль, як толькі, ледзь, пасля таго як… або калі, як, каб, раз.
  2. Пастаў пытанне. Калі? як доўга? да якога часу? — частка часу; пры якой умове? — частка ўмовы; які? (ад назоўніка) — азначальная.
  3. Расстаў коскі. Коска перад злучнікам і пасля даданай часткі, калі яна ўнутры галоўнай або перад ёю.

Цяпер растлумач: Як адрозніць даданыя часткі часу і ўмовы і як выдзяляць іх коскамі?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На якое пытанне адказвае даданая акалічнасная частка ўмовы?
2. Які злучнік ужываецца толькі ў даданых частках часу?
3. Які сказ мае даданую частку ўмовы?
4. Які від даданай часткі: «І раней бывалі выпадкі, калі тут хаваліся незнаёмыя людзі»?
5. Што паясняе даданая частка часу ў сказе «Гэтае пытанне не давала спакою нават тады, калі ён выйшаў з вакзала»?
6. Дзе правільна пастаўлены коскі?
7. Якая схема адпавядае сказу «Калі прыйшоў час выбіраць старасту, выбралі Валодзю»?
8. Як правільна перабудаваць «Пераплыўшы раку, я пайшоў па сцяжынцы» ў сказ з даданай часткай часу?
9. У якім сказе складаны злучнік падзяліўся і коска стаіць перад як?
10. Які злучнік трэба ўставіць, каб атрымалася даданая частка ўмовы: «... ты ўжо ўзяўся за справу, давядзі яе да канца»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑