Складаназалежныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 20. Складаназалежныя сказы з даданымі акалічнаснымі часткамі прычыны і мэты (сродкі сувязі, знакі прыпынку)

Вучымся пазнаваць даданыя акалічнасныя часткі прычыны і мэты, адрозніваць іх злучнікі і правільна ставіць коскі, асабліва пры складаных злучніках таму што, для таго каб.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Кірыл напісаў у чат: «Я не прыйду на трэніроўку, бо рыхтуюся да алімпіяды». Аліна адказала: «Прынясі ў пятніцу канспект, каб я магла перапісаць тэму». У першым сказе даданая частка тлумачыць прычыну, у другім — называе мэту.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як адрозніць даданыя часткі прычыны і мэты і дзе ставіць коску пры складаных злучніках?

01

Даданая частка прычыны

Даданыя акалічнасныя часткі прычыны раскрываюць прычыну таго, пра што паведамляецца ў галоўнай частцы.

Даданыя акалічнасныя часткі прычыны адказваюць на пытанні чаму? па якой прычыне? і звязваюцца з галоўнай часткай пры дапамозе падпарадкавальных злучнікаў бо, таму што, паколькі, як, што, а то, з-за таго што, ад таго што.

Паглядзім, як гэта працуе

1)Максім любіць дажджлівае надвор’е, 2)бо падчас дажджу ў яго заўсёды творчы настрой (В. Шніп).

Любіць (па якой прычыне?) — бо падчас дажджу творчы настрой. Схема: [ ], (бо…).

02

Што паясняе частка прычыны

Даданая акалічнасная частка прычыны паясняе выказнік галоўнай часткі або спалучэнне выказніка са словамі таму, ад таго, з-за таго.

Паглядзім, як гэта працуе

1)Зазвінела ў сэрцы радасці струна не таму, 2)што ў кветках расцвіла вясна (А. Русак).

Зазвінела (чаму?) не таму, што… Слова таму застаецца ў галоўнай частцы, і коска ставіцца перад што. Схема: [ … таму], (што…).

Складаны злучнік таму што можа быць цэлым (коска перад ім) або падзяляцца (коска перад што), калі на слова таму падае лагічны націск, перад ім стаіць адмоўе не або часціца (толькі, якраз, асабліва): Я спазніўся, таму што аўтобус зламаўся; Я спазніўся якраз таму, што аўтобус зламаўся.

03

Даданая частка мэты

Даданыя акалічнасныя часткі мэты паказваюць на мэту або прызначэнне таго, пра што паведамляецца ў галоўнай частцы.

Даданыя акалічнасныя часткі мэты адказваюць на пытанні з якой мэтай? для чаго? навошта? і звязваюцца з галоўнай часткай пры дапамозе падпарадкавальных злучнікаў каб, абы, для таго каб, з тым каб.

Даданая акалічнасная частка мэты паясняе выказнік галоўнай часткі або спалучэнне выказніка са словамі для таго, з тым.

Паглядзім, як гэта працуе

1)Каб прывабіць буслоў, 2)гаспадар зацягвае на дрэва ці на край гумна старую барану (М. Маляўка).

Зацягвае (з якой мэтай?) — каб прывабіць буслоў. Даданая частка стаіць перад галоўнай. Схема: (Каб…), [ ].

Паглядзім, як гэта працуе

1)Не для таго мы гадавалі дзяцей, 2)каб яны пад старасць нам не памагалі (І. Грамовіч).

Гадавалі (для чаго?) не для таго, каб… Складаны злучнік падзяліўся: коска стаіць перад каб. Схема: [ … для таго], (каб…).

Параўноўваем і заўважаем

Часткі прычыны і мэты

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыкметаПрычынаМэта
пытаннічаму? па якой прычыне?з якой мэтай? для чаго? навошта?
злучнікібо, таму што, паколькі, як, што, а то, з-за таго што, ад таго штокаб, абы, для таго каб, з тым каб
словы ў галоўнай частцытаму, ад таго, з-за тагодля таго, з тым
прыкладМаксім любіць дажджлівае надвор’е, бо ў яго творчы настрой.Каб прывабіць буслоў, гаспадар зацягвае на дрэва барану.
04

Мэта ці дапаўняльная з каб

Злучнік каб уводзіць не толькі частку мэты, але і дапаўняльную частку. Розніцу паказвае пытанне.

СказВід і пытанне
Аляксей знарок ступаў нешырока, каб спадарожніца не адставала (І. Мележ).мэты: навошта?
Шурцы хацелася, каб на стале стала прыгожа (Т. Пяшко).дапаўняльная: хацелася чаго?
Шурка ціха, каб нікога не разбудзіць, пайшла на кухню.мэты: з якой мэтай?

Калі ад выказніка ставіцца пытанне ўскоснага склону (хацелася чаго? прасіў пра што?), частка дапаўняльная; калі пытанне навошта? з якой мэтай? — частка мэты.

05

Знакі прыпынку

Даданыя часткі прычыны і мэты аддзяляюцца коскай, а ўсярэдзіне галоўнай часткі выдзяляюцца коскамі з двух бакоў.

Паглядзім, як гэта працуе

Стаміўся і сеў на пень, каб крыху перакусіць, але рукзак не паспеў зняць з плячэй (Я. Галубовіч).
Такія студні накрываюць шчыльным драўляным або бляшаным дашкам, каб у іх не траплялі пыл, дождж і снег (М. Маляўка).

У першым сказе частка мэты стаіць унутры галоўнай — коскі з двух бакоў. У другім коска перад каб, а ўнутры даданай часткі коскі паміж аднароднымі дзейнікамі.

Калі складаны злучнік (таму што, для таго каб, з тым каб) стаіць цалкам пасля галоўнай часткі, коска ставіцца перад ім адзін раз: Я рана ўстаў, для таго каб паспець на першы аўтобус.

Прасочваем шлях

Як вызначыць частку прычыны або мэты

  1. Знаходзім злучнік

    Бо, таму што, паколькі — часцей прычына; каб, абы, для таго каб — мэта.

    1)Аляксей знарок ступаў нешырока, 2)каб спадарожніца не адставала.

  2. Ставім пытанне ад выказніка

    Чаму? — прычына; навошта? з якой мэтай? — мэта; чаго? пра што? — дапаўняльная.

    ступаў нешырока (з якой мэтай?)

  3. Правяраем складаны злучнік

    Калі таму, для таго, з тым застаюцца ў галоўнай частцы, коска стаіць перад што або каб.

    не для таго, каб…; не таму, што…

  4. Ставім коскі і схему

    Коска перад злучнікам; частка ўнутры галоўнай — з двух бакоў.

    [ ], (каб…).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Прычына ці мэта?

Вызначы від даданай акалічнаснай часткі. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Параўнай і растлумач.

Параўнай: «Я пайшоў у бібліятэку, каб узяць кнігу» і «Я пайшоў у бібліятэку, бо мне патрэбна была кніга». Чым адрозніваюцца сэнсы гэтых сказаў?

Зверыць разважанне

Абодва тлумачаць, навошта або чаму я пайшоў. Але частка мэты (каб…) называе вынік, якога хочуць дасягнуць у будучыні, і дзеяслоў у ёй стаіць у неазначальнай форме або ў форме прошлага часу (каб спадарожніца не адставала). Частка прычыны (бо…) называе абставіну, якая ўжо існуе і выклікала дзеянне. Таму пытанні розныя: з якой мэтай? і чаму?

Практ. 136. Растлумач розніцу ў значэннях слоў цікаўны і цікавы («цікаўная вавёрачка»).

Зверыць разважанне

Цікаўны — той, хто праяўляе цікаўнасць, хоча ўсё ведаць, сачыць за ўсім (цікаўная вавёрачка скакала за мной). Цікавы — той, які выклікае цікавасць (цікавая кніга, цікавы расказ). Першае слова характарызуе таго, хто цікавіцца, другое — тое, чым цікавяцца.

Практ. 136. Чаму грыбы апенькі атрымалі такую назву?

Зверыць разважанне

Назва звязана са словам пень: апенькі растуць дружнымі сямейкамі на пнях — і ў тэксце Я. Галубовіча яны раслі на пні, дзе прымасціўся аўтар, і на іншых пнях. Апенькі — грыбы, што растуць «на пнях», «каля пнёў».

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Частка прычыны

    Раскрывае прычыну таго, пра што паведамляецца ў галоўнай частцы, і адказвае на пытанні чаму? па якой прычыне?

  2. Злучнікі прычыны

    Бо, таму што, паколькі, як, што, а то, з-за таго што, ад таго што.

  3. Частка мэты

    Паказвае на мэту або прызначэнне дзеяння і адказвае на пытанні з якой мэтай? для чаго? навошта?

  4. Злучнікі мэты

    Каб, абы, для таго каб, з тым каб; частка мэты паясняе выказнік або спалучэнне выказніка са словамі для таго, з тым.

  5. Каб — не толькі мэта

    Калі ад выказніка ставіцца склонавае пытанне (хацелася чаго?), частка з каб дапаўняльная.

  6. Коскі

    Даданая частка аддзяляецца коскай; пры падзеле складанага злучніка коска стаіць перад што або каб.

Памятка: разбор па кроках

Максім любіць дажджлівае надвор’е, бо падчас дажджу ў яго заўсёды творчы настрой (В. Шніп) — па якой прычыне? Даданая частка прычыны пасля галоўнай.

  1. Знайдзі злучнік. Бо, таму што, паколькі, з-за таго што — прычына; каб, абы, для таго каб, з тым каб — мэта.
  2. Пастаў пытанне ад выказніка. Чаму? па якой прычыне? — прычына; з якой мэтай? для чаго? навошта? — мэта; чаго? пра што? — дапаўняльная.
  3. Расстаў коскі. Коска перад злучнікам; пры падзеле складанага злучніка — перад што або каб; унутры галоўнай — з двух бакоў.

Цяпер растлумач: Як адрозніць даданыя часткі прычыны і мэты і дзе ставіць коску пры складаных злучніках?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На якія пытанні адказваюць даданыя часткі мэты?
2. Які рад злучнікаў уводзіць даданыя часткі прычыны?
3. Які сказ мае даданую частку мэты?
4. Што паясняе даданая частка прычыны?
5. Дзе правільна пастаўлена коска?
6. Які від даданай часткі: «Шурцы хацелася, каб на стале стала прыгожа»?
7. Якая схема адпавядае сказу «Каб прывабіць буслоў, гаспадар зацягвае на дрэва барану»?
8. Колькі косак трэба: «Трэба прывыкнуць да цемры бо нічога не відаць»?
9. Які злучнік трэба ўставіць, каб атрымалася частка прычыны: «Мы засталіся дома, ... на вуліцы ліў дождж»?
10. У якім сказе даданая частка выдзяляецца коскамі з двух бакоў?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑