Тэкст

§ 3. Сінтаксічная сінаніміка

Вучымся выказваць адну і тую ж думку рознымі сінтаксічнымі сродкамі — словазлучэннямі, сказамі рознай будовы, зваротамі і даданымі часткамі — і выбіраць найбольш дакладны і выразны варыянт.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Максім напісаў у чат: «Вывучыўшы ўрокі, я пайшоў на трэніроўку». Яго сябар Паша — па-іншаму: «Калі я вывучыў урокі, я пайшоў на трэніроўку». Сэнс адзін, а будова розная. Ці заўсёды можна так замяняць адну канструкцыю другой?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое сінтаксічныя сінонімы і навошта іх выкарыстоўваць у маўленні?

01

Што такое сінтаксічныя сінонімы

Пад сінтаксічнымі сінонімамі разумеюць розныя па будове, але блізкія па сэнсе сінтаксічныя адзінкі.

З дапамогай сінтаксічных сінонімаў можна выказваць адны і тыя ж думкі па-рознаму, што дазваляе разнастаіць маўленне, рабіць яго больш выразным.

Віды сінонімаўПрыклад
а) словазлучэнніварэнне са сліў — слі́вавае варэнне
б) розныя віды двухсастаўных сказаўХто не любіць глядзець мультфільмы?! — Усе любяць глядзець мультфільмы
в) простыя і складаныя сказыПачутае ўразіла мяне. — Тое, што я пачуў, мяне ўразіла
г) звароты і даданыя часткіВывучыўшы ўрокі, Марына… — Калі Марына вывучыла ўрокі, яна…
02

Сінонімы-словазлучэнні

Словазлучэнне з залежным назоўнікам (з прыназоўнікам або без яго) часта мае сінонім — словазлучэнне з прыметнікам, у тым ліку прыналежным; дзеяслоўнае словазлучэнне можа мець сінонім з прыслоўем або з іншым склонам.

Паглядзім, як гэта працуе

кампот з яблыкаў — яблычны кампот; шапка бацькі — бацькава шапка; ішоў лесам — ішоў праз лес; пярсцёнак з золата — залаты пярсцёнак; размаўляць на беларускай мове — размаўляць па-беларуску.

Сэнс захоўваецца, мяняецца будова: назоўнік → прыметнік, творны склон → прыназоўнік праз з вінавальным склонам, назоўнік з прыназоўнікам → прыслоўе. Прыметнік робіць выказванне карацейшым, назоўнік — больш дакладным.

03

Сінанімія сказаў рознай будовы

Сінонімамі могуць быць розныя віды сказаў: пытальны і апавядальны, двухсастаўны і аднасастаўны, сказ з залежнымі і незалежнымі формамі.

Паглядзім, як гэта працуе

Хто не любіць глядзець мультфільмы?! — Усе любяць глядзець мультфільмы.
Надыходзіў вечар. — Вечарэла.
Маці сумавала. — Маці было сумна.

Рытарычнае пытанне з клічнай інтанацыяй выразней, чым апавядальны сказ. Аднасастаўны сказ «Вечарэла» паказвае дзеянне без дзеяча, двухсастаўны «Надыходзіў вечар» называе прадмет. Сказ «Маці было сумна» падкрэслівае стан, «Маці сумавала» — дзеянне.

04

Просты і складаны сказ

Член простага сказа (дзейнік, дапаўненне, акалічнасць) можа быць заменены даданай часткай складанага сказа, і наадварот.

Паглядзім, як гэта працуе

Пачутае ўразіла мяне. — Тое, што я пачуў, мяне ўразіла.
Убачанае засталося ў памяці. — Тое, што ўбачыў, засталося ў памяці.

Субстантываваны дзеепрыметнік пачутае (дзейнік) перададзены даданай часткай «тое, што я пачуў». Просты сказ — сціслы, складаны — больш разгорнуты і дакладна называе дзеяча.

05

Звароты і даданыя часткі

Сінанімічныя адносіны існуюць паміж дзеепрыметнікавымі, дзеепрыслоўнымі зваротамі і даданымі часткамі складаных сказаў, а таксама паміж дзеепрыслоўем і выказнікам.

Паглядзім, як гэта працуе

Вывучыўшы ўрокі, Марына вырашыла дапамагчы маці прыгатаваць вячэру. — Калі Марына вывучыла ўрокі, яна вырашыла дапамагчы маці прыгатаваць вячэру.
Ішоў, спяваючы песню. — Ішоў і спяваў песню.
Раніцай насунуліся хмары, якія паступова зацягнулі ўсё неба. — Хмары, якія насунуліся раніцай, паступова зацягнулі ўсё неба.

Дзеепрыслоўны зварот робіць сказ кампактным і перадае дынамізм дзеяння; даданая частка з калі — больш падрабязная. Дзеепрыслоўе можна ўжываць, калі асноўнае і дадатковае дзеянні выконвае адна асоба (Марына вывучыла і Марына вырашыла).

Параўнайце ўрыўкі паводле В. Блакіта: «Яны распласталі белыя крылы, свабодна і велічна плылі па крузе» — «Распластаўшы белыя крылы, яны свабодна і велічна плылі па крузе». Дзеепрыслоўі ў другім урыўку перадаюць дынамізм і напружанасць дзеяння.

Параўноўваем і заўважаем

Адна думка — розныя канструкцыі

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
КанструкцыяПрыкладЧым адметная
словазлучэнне з назоўнікамкампот з яблыкаўпадкрэслівае, з чаго зроблена
словазлучэнне з прыметнікамяблычны кампотсціслае, называе прымету
дзеепрыслоўны зваротПавячэраўшы, ляглі спацькампактна, дынамічна
даданая часткаЛяглі спаць, калі павячэраліпадрабязна, называе час
аднародныя выказнікіІшоў і спяваў песнюдва раўнапраўныя дзеянні
06

Сінонімы пры перакладзе

Пры перакладзе з рускай мовы на беларускую часта даводзіцца выбіраць сінанімічную канструкцыю. Рускія дзейныя дзеепрыметнікі (на -щий, -вший) звычайна перадаюцца даданай часткай са словам які, прыметнікам або іншай канструкцыяй.

Паглядзім, як гэта працуе

пёс, отличавшийся необыкновенным слухом → сабака, які вызначаўся незвычайным слыхам;
людей, попавших в беду → людзей, якія трапілі ў бяду;
погребённых под руинами → пахаваных пад руінамі.

Дзейныя дзеепрыметнікі рускай мовы на -вший у беларускай літаратурнай мове не ўжываюцца, таму іх замяняем даданай часткай. Залежны дзеепрыметнік пахаваных можна захаваць.

Прасочваем шлях

Як падабраць сінтаксічны сінонім

  1. Вызначаем канструкцыю

    Што перад намі: словазлучэнне, просты сказ, зварот?

    Павячэраўшы, ляглі спаць — дзеепрыслоўны зварот.

  2. Выбіраем сінанімічную будову

    Зварот → даданая частка або аднародныя выказнікі.

    Ляглі спаць, калі павячэралі.

  3. Правяраем сэнс

    Ці захаваны час, дзеяч, адносіны паміж дзеяннямі.

    Спачатку вячэралі, потым ляглі — часавыя адносіны захаваны.

  4. Выбіраем лепшы варыянт

    Улічваем стыль і выразнасць, пазбягаем паўтораў.

    У апавяданні — дзеепрыслоўе (дынамічна), у тлумачэнні — даданая частка (дакладна).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Сінонімы ці не?

Вызначы, ці з’яўляюцца пары сінтаксічнымі сінонімамі (сэнс блізкі, будова розная). У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Сінтаксічныя сінонімы блізкія па сэнсе, але не аднолькавыя. Паразважай, калі які варыянт лепшы.

Чаму сказ «Вярнуўшыся дадому, пачаўся дождж» памылковы, а «Вярнуўшыся дадому, я ўбачыў, што пачаўся дождж» — правільны?

Зверыць разважанне

Дзеепрыслоўе абазначае дадатковае дзеянне таго ж, хто выконвае асноўнае. У першым сказе асноўнае дзеянне выконвае дождж (пачаўся), і атрымліваецца, што дадому вярнуўся дождж. У другім сказе і вярнуўся, і ўбачыў адна асоба — я. Таму даданую частку «калі я вярнуўся» можна замяніць дзеепрыслоўным зваротам, толькі калі дзеяч адзін.

Чаму пры перакладзе рускага «пёс, отличавшийся необыкновенным слухом» нельга сказаць «сабака, адрозніваўшыйся незвычайным слыхам»?

Зверыць разважанне

Дзейныя дзеепрыметнікі прошлага часу з суфіксам -ўш- (вызначаўшыйся, адрозніваўшыйся) у беларускай літаратурнай мове не ўжываюцца, а дзейныя дзеепрыметнікі цяперашняга часу з -уч-/-юч- ужываюцца абмежавана. Таму перакладчык выбірае сінанімічную канструкцыю — даданую частку з які: «сабака, які вызначаўся незвычайным слыхам». Гэта і ёсць практычная карысць сінтаксічных сінонімаў.

Параўнай: «Хто не любіць глядзець мультфільмы?!» і «Усе любяць глядзець мультфільмы». Калі лепш ужыць першы варыянт?

Зверыць разважанне

Абодва сказы сцвярджаюць адно: мультфільмы любяць усе. Першы — рытарычнае пытанне з клічнай інтанацыяй: ён не патрабуе адказу, затое больш эмацыянальны і прыцягвае ўвагу слухача. Ён дарэчы ў жывой гутарцы, выступленні, публіцыстыцы. Апавядальны сказ спакойны і нейтральны — яго лепш ужыць у навуковым ці афіцыйным тэксце.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Азначэнне

    Сінтаксічныя сінонімы — розныя па будове, але блізкія па сэнсе сінтаксічныя адзінкі.

  2. Словазлучэнні

    Назоўнік з прыназоўнікам можна замяніць прыметнікам: варэнне са сліў — слівавае варэнне, шапка бацькі — бацькава шапка.

  3. Сказы рознай будовы

    Сінонімамі бываюць пытальны і апавядальны, двухсастаўны і аднасастаўны сказы: Надыходзіў вечар — Вечарэла.

  4. Просты і складаны

    Член простага сказа можна замяніць даданай часткай: Пачутае ўразіла мяне — Тое, што я пачуў, мяне ўразіла.

  5. Звароты і даданыя часткі

    Дзеепрыслоўны і дзеепрыметнікавы звароты сінанімічныя даданым часткам; дзеепрыслоўе — толькі калі дзеянні выконвае адна асоба.

  6. Навошта

    Сінтаксічныя сінонімы дазваляюць пазбегнуць паўтораў, разнастаіць маўленне і зрабіць яго больш выразным; яны патрэбны і пры перакладзе.

Памятка: разбор па кроках

Вывучыўшы ўрокі, Марына вырашыла дапамагчы маці. — Калі Марына вывучыла ўрокі, яна вырашыла дапамагчы маці.

  1. Вызначы канструкцыю. Словазлучэнне, просты сказ, зварот ці складаны сказ.
  2. Падбяры сінанімічную будову. Назоўнік → прыметнік, зварот → даданая частка, аднасастаўны → двухсастаўны сказ.
  3. Праверы сэнс і стыль. Ці захаваны дзеяч, час і адносіны паміж дзеяннямі; які варыянт выразнейшы ў тэксце.

Цяпер растлумач: Што такое сінтаксічныя сінонімы і навошта іх выкарыстоўваць у маўленні?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што называюць сінтаксічнымі сінонімамі?
2. Якая пара — сінонімы-словазлучэнні?
3. Які сказ з’яўляецца сінонімам да «Пачутае ўразіла мяне»?
4. Які сінонім да словазлучэння «акуляры бабулі»?
5. Дзе дзеепрыслоўны зварот ужыты ПАМЫЛКОВА?
6. Які сінонім да сказа «Маці сумавала»?
7. Чым сінанімічны дзеепрыслоўны зварот у сказе «Ішоў, спяваючы песню»?
8. Навошта ў маўленні выкарыстоўваюць сінтаксічныя сінонімы?
9. Як лепш перакласці на беларускую мову «людей, попавших в беду»?
10. Якая пара НЕ з’яўляецца сінтаксічнымі сінонімамі?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑