Складаназалежныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 21. Складаназалежныя сказы з даданымі акалічнаснымі ўступальнай і параўнальнай часткамі (сродкі сувязі, знакі прыпынку)

Вучымся пазнаваць даданыя акалічнасныя ўступальныя і параўнальныя часткі, іх сродкі сувязі і знакі прыпынку, а таксама адрозніваць іх ад адасобленых акалічнасцей уступкі і параўнальных зваротаў.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Аліна напісала ў чат класа: «Нягледзячы на дождж, мы пайшлі ў паход». Максім адказаў: «Нягледзячы на тое што ішоў дождж, мы ўсё роўна пайшлі». Сэнс амаль аднолькавы, а сказы розныя: першы — просты, другі — складаназалежны. Як гэта пазнаць і дзе паставіць коскі?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як пазнаць даданую ўступальную і даданую параўнальную часткі і адрозніць іх ад адасобленай акалічнасці і параўнальнага звароту?

01

Даданая ўступальная частка

Даданыя акалічнасныя ўступальныя часткі паведамляюць пра з’явы і падзеі, якія адбываюцца насуперак таму, пра што гаворыцца ў галоўнай частцы. Яны адказваюць на пытанне нягледзячы на што? і звязваюцца з галоўнай часткай пры дапамозе падпарадкавальных злучнікаў хоць (хаця), хай (няхай), нягледзячы на тое што.

Даданая акалічнасная ўступальная частка паясняе ўсю галоўную частку. Ад галоўнай яна аддзяляецца коскай, дзе б ні стаяла: пасля галоўнай, перад ёй ці ў сярэдзіне.

Паглядзім, як гэта працуе

¹Шурка змагла здаць экзамены, ²хаця да іх амаль не рыхтавалася (Т. Пяшко).

Схема: [ ], (хаця…). Пытанне ад усёй галоўнай часткі: нягледзячы на што?

Шурка не рыхтавалася, а экзамены ўсё роўна здала: падзея галоўнай часткі адбылася насуперак таму, пра што гаворыцца ў даданай.

Яшчэ прыклад

Крычалі кнігаўкі, малілі аб вадзе, хоць яе досыць было на залітых лугах (У. Караткевіч).

Даданая частка з асновай яе было далучаецца злучнікам хоць; схема [ ], (хоць…).

02

Злучнік «нягледзячы на тое што»

Падпарадкавальны злучнік нягледзячы на тое што можа ўваходзіць цалкам у даданую частку, а можа раздзяляцца ў залежнасці ад сэнсу сказа. У першым выпадку коска ставіцца перад злучнікам у поўным яго складзе, у другім — перад другой часткай злучніка (першая частка злучніка ўключаецца ў склад галоўнай часткі).

Паглядзім, як гэта працуе

1. ¹Усё ж час здаваўся нам бясконца доўгім, ²нягледзячы на тое што ў дарозе мы амаль не змаўкалі (А. Жук). Схема: [ ], (нягледзячы на тое што…).

2. ¹Нягледзячы на тое, ²што хлопцы пасварыліся, ¹яны не перасталі сябраваць (Б. Мікуліч). Схема: [Нягледзячы на тое, (што…), ].

У першым сказе злучнік цэлы і коска стаіць перад ім. У другім словы нягледзячы на тое ўвайшлі ў галоўную частку, коска стаіць перад што, а даданая частка апынулася ў сярэдзіне галоўнай.

Даданая ўступальная частка можа звязвацца з галоўнай і пры дапамозе спалучэнняў слоў як бы ні, дзе б ні, куды б ні, хто б ні і інш.

Паглядзім, як гэта працуе

¹Як бы ні хаваўся, ²раней ці пазней усё адкрыецца, стане вядома (І. Мележ).

Куды б ні завялі дарогі, усюды можна нырнуць у падземку (М. Пазнякоў).

У такіх спалучэннях пішацца ўзмацняльная часціца ні, а не не: яна не адмаўляе, а ўзмацняе сэнс «усё роўна, як / куды».

03

Уступальная частка ці акалічнасць

Даданыя акалічнасныя ўступальныя часткі з падпарадкавальным злучнікам нягледзячы на тое што трэба адрозніваць ад адасобленых акалічнасцей уступкі з прыназоўнікам нягледзячы на. Адасобленыя акалічнасці не маюць выказніка або даданых членаў з яго саставу.

Паглядзім, як гэта працуе

1. Нават і зараз, нягледзячы на свае восемдзесят год, дзед Мікіта за пояс маладога заткне (Я. Колас).

Гэта просты сказ, ускладнены адасобленай акалічнасцю ўступкі нягледзячы на свае восемдзесят год: у ёй няма выказніка.

2. Нягледзячы на тое, што цягнік ідзе якую-небудзь гадзіну, ужо расклалі пакуначкі, торбачкі, скрыначкі са смажаным, вараным, печаным і вячэраюць (Б. Мікуліч).

Гэта складаназалежны сказ з даданай акалічнаснай уступальнай часткай што цягнік ідзе якую-небудзь гадзіну (граматычная аснова — цягнік ідзе).

Праверка простая: нягледзячы на — прыназоўнік, за ім ідзе назоўнік ці займеннік (нягледзячы на дождж, нягледзячы ні на што); нягледзячы на тое што — злучнік, за ім ідзе цэлая частка з дзейнікам і выказнікам.

04

Даданая параўнальная частка

Даданыя акалічнасныя параўнальныя часткі шляхам параўнання паясняюць і ўдакладняюць тое, пра што гаворыцца ў галоўнай частцы. Яны звязваюцца з галоўнай часткай пры дапамозе падпарадкавальных злучнікаў як, чым, нібы, як бы, быццам, як быццам.

Даданая акалічнасная параўнальная частка паясняе ўсю галоўную частку і аддзяляецца ад яе коскай.

Паглядзім, як гэта працуе

¹Смех у яе быў звонкі, залівісты, ²быццам абудзіліся раптам тысячы малюсенькіх званочкаў (А. Крэйдзіч).

Схема: [ ], (быццам…).

У даданай частцы свая граматычная аснова — тысячы абудзіліся; праз параўнанне яна дапамагае пачуць, які быў смех.

Яшчэ прыклад

Шырокая крона бялела, нібы на ёй павісла іскрыстая снежная лавіна (Паводле У. Саламахі).

Аснова даданай часткі — лавіна павісла, злучнік нібы; коска стаіць перад злучнікам.

05

Параўнальная частка ці зварот

Даданыя акалічнасныя параўнальныя часткі трэба адрозніваць ад параўнальных зваротаў. У параўнальных зваротах няма выказніка або даданых членаў з яго саставу.

Паглядзім, як гэта працуе

1. Усе думкі выскачылі з галавы, як спалоханыя вераб’і (З. Бядуля).

Гэта просты сказ, ускладнены параўнальным зваротам як спалоханыя вераб’і.

2. ¹Слабенькім голасам, ²як у рэшаце нядужыя кураняткі, ¹ціўкалі сініцы (В. Адамчык).

Гэта складаназалежны сказ з даданай акалічнаснай параўнальнай часткай як у рэшаце нядужыя кураняткі, у якой ёсць даданы член з саставу выказніка — акалічнасць у рэшаце (выказнік ціўкалі падразумяваецца).

Параўнай: Ля хаты гуляюць, шчабечуць, як птушкі, дзеці (З. Прыгодзіч) — параўнальны зварот; Ля хаты гуляюць, шчабечуць, як птушкі вясной, дзеці — у параўнанні з’явілася акалічнасць вясной (птушкі шчабечуць вясной), таму гэта ўжо даданая параўнальная частка. Знакі прыпынку аднолькавыя: і зварот, і даданая частка выдзяляюцца коскамі.

Параўноўваем і заўважаем

Даданая частка ці член простага сказа

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаДаданая часткаПросты сказ
Што ёсць у частцывыказнік або даданыя члены з яго саставуняма ні выказніка, ні членаў з яго саставу
Сродак сувязі ўступкізлучнікі хоць, няхай, нягледзячы на тое штопрыназоўнік нягледзячы на
Уступка: прыкладхоць яе досыць было на лугахнягледзячы на свае восемдзесят год
Параўнанне: прыкладяк у рэшаце нядужыя кураняткіяк спалоханыя вераб’і
Від сказаскладаназалежныпросты ўскладнены
Прасочваем шлях

Як разабраць сказ з уступкай ці параўнаннем

  1. Знаходзім граматычныя асновы

    Калі асноў дзве (або ў другой частцы ёсць член з саставу выказніка), сказ складаны.

    Крычалі кнігаўкі, малілі аб вадзе, хоць яе досыць было на залітых лугах: кнігаўкі крычалі, малілі; яе было.

  2. Ставім пытанне ад галоўнай часткі

    Уступальная адказвае на пытанне нягледзячы на што?, параўнальная параўноўвае ўсю сітуацыю з іншай.

    Крычалі кнігаўкі, малілі аб вадзе (нягледзячы на што?) — хоць яе досыць было.

  3. Знаходзім сродак сувязі

    Уступка: хоць (хаця), хай (няхай), нягледзячы на тое што, як бы ні, куды б ні. Параўнанне: як, чым, нібы, як бы, быццам, як быццам.

    Злучнік хоць — даданая ўступальная частка.

  4. Ставім коскі і будуем схему

    Даданая частка аддзяляецца коскай; пры раздзеленым злучніку коска стаіць перад што.

    [ ], (хоць…).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Даданая частка ці член простага сказа?

Вызначы, што выдзелена ў сказе: даданая ўступальная або параўнальная частка (сказ складаназалежны) ці адасобленая акалічнасць уступкі або параўнальны зварот (сказ просты). У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Мяжа паміж простым і складаным сказам часам праходзіць праз адно слова. Паразважай.

Практ. 139. Параўнай: «Ля хаты гуляюць, шчабечуць, як птушкі, дзеці» (З. Прыгодзіч) і «Ля хаты гуляюць, шчабечуць, як птушкі вясной, дзеці». Чаму першы сказ просты, а другі падручнік лічыць складаназалежным?

Зверыць разважанне

Параўнальны зварот не мае выказніка і даданых членаў з яго саставу. У першым сказе як птушкі — толькі дзейнік параўнання, гэта зварот. У другім з’явілася слова вясной: яно адносіцца да выказніка, які падразумяваецца (птушкі шчабечуць вясной), гэта акалічнасць з саставу выказніка. Значыць, параўнанне стала няпоўнай даданай параўнальнай часткай. Знакі прыпынку ў абодвух сказах аднолькавыя: і зварот, і даданая частка выдзяляюцца коскамі.

Чаму ў сказе «Нягледзячы на тое, што хлопцы пасварыліся, яны не перасталі сябраваць» коска стаіць унутры злучніка? Што змяняецца ў сэнсе?

Зверыць разважанне

Злучнік нягледзячы на тое што можа раздзяляцца. Калі словы нягледзячы на тое адыходзяць у галоўную частку, на іх падае лагічны націск: увага звяртаецца на сам факт, насуперак якому адбылася падзея. Тады коска ставіцца перад другой часткай злучніка — што, а даданая частка апынаецца ў сярэдзіне галоўнай: [Нягледзячы на тое, (што…), ]. Калі злучнік цэлы, коска стаіць перад ім: [ ], (нягледзячы на тое што…).

Чаму пішам «Куды б ні завялі дарогі…», «Як гэта ні дзіўна…», а не «куды б не», «як гэта не дзіўна»?

Зверыць разважанне

У даданых уступальных частках часціца ні ўзмацняе абагульненне: «усё роўна, куды», «хоць гэта і дзіўна». Адмаўлення тут няма — дарогі завялі, з’ява дзіўная. Часціца не адмаўляла б дзеянне і змяніла б сэнс: «куды б не завялі» — гэта ўжо пра месцы, куды дарогі не вядуць.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Уступка

    Даданая ўступальная частка называе з’яву, насуперак якой адбываецца падзея галоўнай часткі, і адказвае на пытанне нягледзячы на што?

  2. Сродкі ўступкі

    Хоць (хаця), хай (няхай), нягледзячы на тое што, а таксама спалучэнні як бы ні, дзе б ні, куды б ні, хто б ні — з часціцай ні.

  3. Раздзелены злучнік

    Нягледзячы на тое што: коска перад усім злучнікам або, калі першая частка адыходзіць у галоўную, перад што.

  4. Параўнанне

    Даданая параўнальная частка праз параўнанне ўдакладняе змест галоўнай і далучаецца злучнікамі як, чым, нібы, як бы, быццам, як быццам.

  5. Абедзве паясняюць усю галоўную

    І ўступальная, і параўнальная часткі адносяцца да ўсёй галоўнай часткі, а не да аднаго слова, і аддзяляюцца коскай.

  6. Галоўная праверка

    Няма выказніка і даданых членаў з яго саставу — гэта адасобленая акалічнасць уступкі або параўнальны зварот, і сказ просты.

Памятка: разбор па кроках

¹Шурка змагла здаць экзамены, ²хаця да іх амаль не рыхтавалася (Т. Пяшко) — даданая акалічнасная ўступальная частка, схема [ ], (хаця…).

  1. Знайдзі граматычныя асновы. Праверы, ці ёсць у частцы з уступкай або параўнаннем выказнік ці даданыя члены з яго саставу.
  2. Вызначы від і сродак сувязі. Нягледзячы на што? і злучнікі хоць, няхай, нягледзячы на тое што — уступальная; злучнікі як, чым, нібы, быццам — параўнальная.
  3. Пастаў коскі. Аддзялі даданую частку коскай; пры раздзеленым злучніку нягледзячы на тое, што коска стаіць перад што.

Цяпер растлумач: Як пазнаць даданую ўступальную і даданую параўнальную часткі і адрозніць іх ад адасобленай акалічнасці і параўнальнага звароту?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На якое пытанне адказвае даданая акалічнасная ўступальная частка?
2. Які злучнік далучае даданую параўнальную частку?
3. Што паясняе даданая ўступальная частка?
4. У якім сказе ёсць даданая ўступальная частка?
5. Дзе правільна пастаўлены знакі прыпынку?
6. Які сказ ускладнены параўнальным зваротам?
7. Чым параўнальны зварот адрозніваецца ад даданай параўнальнай часткі?
8. Якое спалучэнне слоў можа звязваць даданую ўступальную частку з галоўнай?
9. Калі злучнік нягледзячы на тое што раздзяляецца, якая яго частка застаецца ў галоўнай частцы?
10. Колькі косак трэба ў сказе: «А там пад мястэчкам над поплавам грымела нібы ламалася і падала на зямлю вялікімі крыгамі неба»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑