Складаназалежныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 22. Складаназалежныя сказы з даданымі акалічнаснымі часткамі спосабу дзеяння, меры і ступені (сродкі сувязі, знакі прыпынку)

Знаёмімся з даданымі акалічнаснымі часткамі спосабу дзеяння, меры і ступені: на якія пытанні яны адказваюць, якімі злучнікамі далучаюцца, што паясняюць у галоўнай частцы і як аддзяляюцца коскай. Вучымся таксама весці дыскусію.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Аліна піша сяброўцы: «Учора было так горача, што мы ўвесь дзень праседзелі ля рэчкі». Максім дадае: «А я зрабіў праект так, як раіла настаўніца». У абодвух сказах ёсць слова так і даданая частка пасля коскі, але пытанні да іх розныя: у якой ступені? і якім чынам?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як адрозніць даданую акалічнасную частку спосабу дзеяння ад даданай часткі меры і ступені і правільна паставіць коску?

01

Даданая частка спосабу дзеяння

Даданыя акалічнасныя часткі спосабу дзеяння паказваюць, якім чынам ажыццяўляецца дзеянне, пра якое паведамляецца ў галоўнай частцы. Яны адказваюць на пытанні як? якім чынам? і звязваюцца з галоўнай часткай пры дапамозе падпарадкавальных злучнікаў як, як бы, быццам, каб, што.

Даданая акалічнасная частка спосабу дзеяння паясняе выказнік галоўнай часткі або спалучэнне выказніка са словам так.

Паглядзім, як гэта працуе

¹Яна павярнула галаву так, ²што ён не мог бачыць яе твар.

Схема: [ ], (што…). Пытанне ад павярнула так: як?

Даданая частка паказвае, якім чынам яна павярнула галаву: так, што ён не бачыў твару.

Яшчэ прыклад

Усё адбылося так, як намеціў Алёша (І. Навуменка).

Адбылося (як? якім чынам?) так, як намеціў Алёша — даданая частка спосабу дзеяння са злучнікам як.

02

Даданая частка меры і ступені

Даданыя акалічнасныя часткі меры і ступені паказваюць меру або ступень праяўлення дзеяння ці прыметы, пра якія паведамляецца ў галоўнай частцы. Яны адказваюць на пытанні як? як многа? у якой меры? у якой ступені? і звязваюцца з галоўнай часткай пры дапамозе падпарадкавальных злучнікаў што, быццам, як, нібы, аж.

Даданая акалічнасная частка меры і ступені паясняе спалучэнне выказніка са словамі так, столькі, настолькі, такі, гэтакі.

Паглядзім, як гэта працуе

¹За тыдзень наліло столькі вады, ²што зямля не паспявала яе ўбіраць (Я. Галубовіч).

Схема: [ ], (што…). Пытанне ад наліло столькі: як многа?

Даданая частка паказвае, як многа наліло вады: столькі, што зямля не паспявала яе ўбіраць.

Яшчэ прыклады

Васіль аказаўся такім здольным, што ўсе здзівіліся (П. Кавалёў).

Птушкі настолькі ўвайшлі ў наша жыццё, што мы нават не можам уявіць сабе сад без шпака (В. Зуёнак).

Ударыў, аж здрыганулася зямля, пярун (Я. Галубовіч).

Аказаўся (у якой ступені?) такім здольным; увайшлі (у якой меры?) настолькі; ударыў (як? у якой ступені?) — аж здрыганулася зямля. У апошнім сказе даданая частка стаіць у сярэдзіне галоўнай і выдзяляецца коскамі з двух бакоў.

03

Як іх адрозніць і дзе коска

І частка спосабу дзеяння, і частка меры і ступені аддзяляюцца ад галоўнай часткі коскай. Указальнае слова так, столькі, настолькі, такі, гэтакі застаецца ў галоўнай частцы, а коска ставіцца перад злучнікам: так, што…; столькі, што…; такім здольным, што…

Каб адрозніць віды, звярні ўвагу на пытанне і на слова, якое паясняе даданая частка:

  • спосаб дзеяння — якім чынам?; паясняецца выказнік або выказнік са словам так: павярнула галаву так, што…;
  • мера і ступень — як многа? у якой ступені?; паясняецца выказнік са словамі так, столькі, настолькі, такі, гэтакі, часта перад прыметнікам або прыслоўем: такое яркае, што…; настолькі моцныя, што…
Паглядзім, як гэта працуе

Музыка спявала нешта весняе, такое мяккае і страснае, што слёзы прасіліся на вочы (У. Караткевіч).

Мяккае і страснае (у якой ступені?) такое, што слёзы прасіліся на вочы, — даданая частка меры і ступені. Коска — перад што, а не перад такое.

Параўноўваем і заўважаем

Спосаб дзеяння ці мера і ступень

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаСпосаб дзеянняМера і ступень
Пытанніяк? якім чынам?як? як многа? у якой меры? у якой ступені?
Злучнікіяк, як бы, быццам, каб, штошто, быццам, як, нібы, аж
Што паясняевыказнік або выказнік + таквыказнік + так, столькі, настолькі, такі, гэтакі
Прыкладпавярнула галаву так, што ён не мог бачыць яе тварналіло столькі вады, што зямля не паспявала яе ўбіраць
Коскаперад злучнікамперад злучнікам
04

Дыскусія і яе правілы

Дыскусія (з лац. discussio — ‘разгляд, даследаванне’) — абмеркаванне неадназначнага пытання, даследаванне праблемы, падчас якіх апаненты (удзельнікі публічнага абмеркавання) выказваюць і аргументуюць сваю пазіцыю. Задача дыскусіі — праз супастаўленне розных поглядаў на праблему знайсці аптымальнае рашэнне, рацыянальны адказ на пэўнае пытанне.

Круг спалучальнасці слова (практ. 147): дыскусія навуковая, ажыўленая, вострая, грамадская, публічная; удзельнікі дыскусіі, тэма дыскусіі, вынік дыскусіі; уступаць у дыскусію, весці дыскусію, разгарнуць дыскусію.

Памятка для ўдзельніка дыскусіі:

  1. Памятайце, што кожны мае такое ж права выказваць сваё меркаванне, як і вы. Стаўцеся з павагай да субяседніка.
  2. Не ўступайце ў спрэчку, калі дрэнна ведаеце яе прадмет.
  3. Дайце субяседніку час для выказвання, не перабівайце таго, хто гаворыць.
  4. Калі субяседнік завершыць выказванне, задайце ўдакладняльныя пытанні. Карыстайцеся ветлівымі формуламі: хацелася б удакладніць; на мой погляд; мая пазіцыя наступная; мне таксама так здаецца, аднак…; ніхто не спрачаецца, але…
  5. Памятайце: кожнае меркаванне павінна быць аргументаваным.
Паглядзім, як гэта працуе

— Ніхто не спрачаецца, што класіку трэба паважаць, але спектакль можна паставіць так, каб ён быў цікавы і сучаснаму гледачу.

Ветлівая формула ніхто не спрачаецца, але… дапамагае не згадзіцца, не пакрыўдзіўшы субяседніка; так, каб ён быў цікавы — даданая частка спосабу дзеяння са злучнікам каб.

Прасочваем шлях

Як вызначыць від даданай часткі

  1. Знаходзім галоўную і даданую часткі

    Шукаем граматычныя асновы і злучнік.

    Лютаўскія маразы былі настолькі моцныя, што трэскаліся дрэвы: маразы былі моцныя; дрэвы трэскаліся.

  2. Шукаем слова, якое паясняе даданая частка

    Выказнік або спалучэнне выказніка са словамі так, столькі, настолькі, такі, гэтакі.

    былі настолькі моцныя

  3. Ставім пытанне

    Якім чынам? — спосаб дзеяння; як многа? у якой ступені? — мера і ступень.

    Моцныя (у якой ступені?) настолькі, што трэскаліся дрэвы — мера і ступень.

  4. Ставім коску і будуем схему

    Коска — перад злучнікам, указальнае слова застаецца ў галоўнай частцы.

    [ ], (што…).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Спосаб дзеяння ці мера і ступень?

Пастаў пытанне ад галоўнай часткі і вызначы від даданай часткі. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Адзін і той жа злучнік можа далучаць розныя віды даданых частак. Паразважай, па чым іх адрозніваць.

Практ. 143. «Рагаталі так, што на нас пачалі звяртаць увагу» (А. Рыбак). Спосаб дзеяння гэта ці мера і ступень? Дакажы.

Зверыць разважанне

Пытанне ставім ад спалучэння рагаталі так. Даданая частка не апісвае, якім чынам рагаталі (гучна ці ціха, шэптам ці хорам), а паказвае, наколькі моцна: у такой ступені, што на нас пачалі звяртаць увагу. Праверка — заменім так на настолькі моцна: «Рагаталі настолькі моцна, што…» — сэнс захоўваецца. Значыць, гэта даданая частка меры і ступені.

У сказах «Яна павярнула галаву так, што ён не мог бачыць яе твар» і «Я ведаю, што ён не мог бачыць яе твар» аднолькавы злучнік што і аднолькавая даданая частка. Чаму віды даданых частак розныя?

Зверыць разважанне

Від даданай часткі вызначаецца не злучнікам, а пытаннем і словам, якое яна паясняе ў галоўнай частцы. У першым сказе даданая паясняе спалучэнне павярнула так і адказвае на пытанне якім чынам? — гэта спосаб дзеяння. У другім даданая паясняе выказнік ведаю і адказвае на пытанне што? — гэта дапаўняльная частка.

Чаму ў сказе «Ударыў, аж здрыганулася зямля, пярун» (Я. Галубовіч) коскі стаяць з двух бакоў, хоць у сказе толькі адна даданая частка?

Зверыць разважанне

Галоўная частка — ударыў пярун, яе перарывае даданая частка меры і ступені аж здрыганулася зямля. Даданая частка ў сярэдзіне галоўнай выдзяляецца коскамі з двух бакоў: адна коска адзначае яе пачатак, другая — канец. Схема: [ , (аж…), ].

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Спосаб дзеяння

    Даданая частка спосабу дзеяння паказвае, якім чынам ажыццяўляецца дзеянне галоўнай часткі, і адказвае на пытанні як? якім чынам?

  2. Мера і ступень

    Даданая частка меры і ступені паказвае меру або ступень праяўлення дзеяння ці прыметы: як многа? у якой меры? у якой ступені?

  3. Злучнікі

    Спосаб дзеяння: як, як бы, быццам, каб, што. Мера і ступень: што, быццам, як, нібы, аж.

  4. Што паясняецца

    Частка спосабу дзеяння паясняе выказнік або выказнік са словам так; частка меры і ступені — выказнік са словамі так, столькі, настолькі, такі, гэтакі.

  5. Коска

    Даданая частка аддзяляецца коскай перад злучнікам; указальнае слова застаецца ў галоўнай частцы; даданая ў сярэдзіне выдзяляецца з двух бакоў.

  6. Дыскусія

    У дыскусіі кожная пазіцыя аргументуецца, субяседніка не перабіваюць і нязгоду выказваюць ветліва: ніхто не спрачаецца, але…

Памятка: разбор па кроках

¹За тыдзень наліло столькі вады, ²што зямля не паспявала яе ўбіраць (Я. Галубовіч) — даданая частка меры і ступені, схема [ ], (што…).

  1. Знайдзі слова, якое паясняе даданая частка. Выказнік або спалучэнне выказніка са словамі так, столькі, настолькі, такі, гэтакі.
  2. Пастаў пытанне. Якім чынам? — спосаб дзеяння; як многа? у якой меры? у якой ступені? — мера і ступень.
  3. Пастаў коску. Коска ставіцца перад злучнікам, указальнае слова застаецца ў галоўнай частцы; даданая ў сярэдзіне выдзяляецца з двух бакоў.

Цяпер растлумач: Як адрозніць даданую акалічнасную частку спосабу дзеяння ад даданай часткі меры і ступені і правільна паставіць коску?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На якія пытанні адказвае даданая частка спосабу дзеяння?
2. З якімі словамі ў галоўнай частцы звязана даданая частка меры і ступені?
3. Вызнач від даданай часткі: «Сонца было такое яркае, што давялося прыжмурыць вочы».
4. Вызнач від даданай часткі: «Усё адбылося так, як намеціў Алёша».
5. Дзе правільна пастаўлены знакі прыпынку?
6. Які злучнік падручнік называе толькі сярод злучнікаў меры і ступені?
7. Што паясняе даданая частка спосабу дзеяння?
8. У якім сказе даданая частка спосабу дзеяння?
9. Колькі косак трэба ў сказе: «Ударыў аж здрыганулася зямля пярун»?
10. Што такое дыскусія?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑