Складаназалежныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 23. Складаназалежныя сказы з некалькімі даданымі часткамі

Знаёмімся са складаназалежнымі сказамі, у якіх некалькі даданых частак: вучымся знаходзіць іх, вызначаць, да чаго адносіцца кожная, будаваць гарызантальную і вертыкальную схемы і ставіць коскі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Максім расказвае: «Учора, калі я вяртаўся са школы, я сустрэў настаўніцу, якая вяла ў нас гурток». У адным сказе — галоўная частка і дзве даданыя: адна адказвае на пытанне калі?, другая — на пытанне якую? Як не заблытацца ў такім сказе і правільна паставіць коскі?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як знайсці ўсе даданыя часткі ў складаназалежным сказе і вызначыць, да чаго адносіцца кожная з іх?

01

Сказ з некалькімі даданымі часткамі

У складаназалежным сказе можа быць некалькі даданых частак. Такі сказ называецца складаназалежным з некалькімі даданымі часткамі.

Паглядзім, як гэта працуе

¹Ад таты Эдзік чуў, ²што маладыя чаплі, ³як толькі навучацца трохі лятаць, ²адразу пускаюцца ў самастойныя вандроўкі па наваколлі (В. Вольскі).

Да галоўнай часткі ад таты Эдзік чуў адносіцца даданая дапаўняльная частка што маладыя чаплі адразу пускаюцца ў самастойныя вандроўкі па наваколлі. Да яе, у сваю чаргу, адносіцца даданая акалічнасная частка часу як толькі навучацца трохі лятаць.

Даданыя часткі могуць адносіцца і да галоўнай часткі, і адна да адной. Каб гэта ўбачыць, граматычныя часткі нумаруюць лічбамі, а ад кожнай даданай часткі ставяць пытанне да таго слова, ад якога яна залежыць.

02

Гарызантальная і вертыкальная схемы

Будову складаназалежнага сказа з некалькімі даданымі часткамі паказваюць гарызантальная і вертыкальная схемы. У гарызантальнай схеме галоўная частка — у квадратных дужках, даданыя — у круглых, пытанні ставяцца ад таго, да чаго адносіцца даданая частка. Вертыкальная схема паказвае, ад якога слова і ў якім парадку залежаць даданыя часткі.

Паглядзім, як гэта працуе

Гарызантальная схема сказа В. Вольскага: [ ], (што…, (як толькі…), ).

Ад галоўнай часткі пытанне што? — да дапаўняльнай часткі; ад дапаўняльнай часткі пытанне калі? — да часткі часу, якая стаіць у сярэдзіне дапаўняльнай.

Вертыкальная схема: [чуў] → (што) → (як толькі).

Уверсе ў прамавугольніку — слова галоўнай часткі, да якога адносіцца даданая (чуў); ніжэй, у авалах, — злучнікі даданых частак у парадку залежнасці.

03

Знакі прыпынку

Кожная даданая частка аддзяляецца ад галоўнай і ад іншых даданых частак коскамі. Калі даданая частка стаіць у сярэдзіне іншай часткі (галоўнай або даданай), яна выдзяляецца коскамі з двух бакоў.

Паглядзім, як гэта працуе

¹Сёння я прыехаў у горад, ²каб знайсці свайго аднакласніка, ³які запрасіў мяне выступіць у школе, ⁴дзе ён працаваў настаўнікам (А. Бадак).

Схема: [ ], (каб…), (які…), (дзе…).

Тры даданыя часткі: мэты (прыехаў з якой мэтай?), азначальная (аднакласніка якога?), азначальная (у школе якой?). Кожная наступная адносіцца да слова папярэдняй часткі; перад кожнай — коска.

Яшчэ прыклад

¹Каб справіцца з тымі ворагамі, ²якія ў шчылінкі кары хаваюцца, ¹садаводы мажуць ствалы дрэў вапнай (С. Фядотава).

Схема: (Каб…, (якія…), ), [ ].

Азначальная частка стаіць у сярэдзіне часткі мэты і выдзяляецца коскамі з двух бакоў.

Калі складаны злучнік (пасля таго як, як толькі) цалкам уваходзіць у даданую частку, коска ставіцца перад ім, а ўнутры злучніка коскі няма: Пасля таго як Маленькі прынц пакінуў планету Зямля, лісяня засумавала.

04

Адна даданая ці некалькі

Колькасць даданых частак вызначаецца па колькасці граматычных асноў з падпарадкавальнымі злучнікамі або злучальнымі словамі. Аднародныя выказнікі пры адным дзейніку новай даданай часткі не ўтвараюць.

Паглядзім, як гэта працуе

Марына з букетам яркіх кветак у руках ішла і думала, як зараз прыйдзе дадому, паставіць кветкі ў ваду, згатуе сабе смачны абед (І. Грамовіч).

Даданая частка адна: як зараз прыйдзе дадому, паставіць кветкі ў ваду, згатуе сабе смачны абед, у ёй тры аднародныя выказнікі (дзейнік — яна, Марына). Гэта не сказ з некалькімі даданымі часткамі.

Параўнай

¹Бацька і пасля, ²калі я хадзіў у школу, у старэйшыя класы, ¹вельмі хацеў, ³каб я вывучыўся на ляснічага (І. Шамякін).

Схема: [ , (калі…), ], (каб…).

Дзве даданыя часткі з асобнымі асновамі (я хадзіў, я вывучыўся), абедзве адносяцца да галоўнай часткі: часу і дапаўняльная (хацеў чаго?).

Параўноўваем і заўважаем

Колькі даданых частак і якія

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СказДаданыя часткіДа чаго адносяцца
Ад таты Эдзік чуў, што… (В. Вольскі)дапаўняльная; часупершая — да галоўнай, другая — да першай даданай
Сёння я прыехаў у горад, каб… (А. Бадак)мэты; азначальная; азначальнаякожная — да папярэдняй часткі
Бацька і пасля, калі… (І. Шамякін)часу; дапаўняльнаяабедзве — да галоўнай
Каб справіцца з тымі ворагамі, якія… (С. Фядотава)мэты; азначальнаямэты — да галоўнай, азначальная — да часткі мэты
Марына… думала, як… (І. Грамовіч)адна дапаўняльнаяда галоўнай (у ёй аднародныя выказнікі)
Прасочваем шлях

Як разабраць сказ з некалькімі даданымі часткамі

  1. Знаходзім граматычныя асновы і нумаруем часткі

    Колькі асноў — столькі частак; лічба ставіцца перад кожнай часткай.

    ¹Праз пэўны час лісяня даведалася, ²што ў Беларусі ёсць кветка, ³якая выконвае ўсе жаданні.

  2. Вызначаем галоўную частку

    Галоўная частка не мае падпарадкавальнага злучніка або злучальнага слова.

    Галоўная — лісяня даведалася.

  3. Ставім пытанні ад слова да кожнай даданай

    Устанаўліваем, да чаго адносіцца даданая: да галоўнай ці да іншай даданай, і вызначаем від.

    Даведалася (што?) — дапаўняльная; кветка (якая?) — азначальная, адносіцца да першай даданай.

  4. Будуем схемы і правяраем коскі

    Кожная даданая аддзяляецца коскай, даданая ў сярэдзіне — з двух бакоў.

    [ ], (што…), (якая…). Вертыкальная: [даведалася] → (што) → (якая).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Колькі даданых частак?

Палічы граматычныя асновы з падпарадкавальнымі злучнікамі або злучальнымі словамі і вызначы, колькі ў сказе даданых частак. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Складаны сказ можа быць падобны да ланцужка або да дрэва. Паразважай, як убачыць яго будову.

Чаму ў сказе «¹Ад таты Эдзік чуў, ²што маладыя чаплі, ³як толькі навучацца трохі лятаць, ²адразу пускаюцца ў самастойныя вандроўкі» лічба 2 стаіць двойчы, а схема мае выгляд [ ], (што…, (як толькі…), )?

Зверыць разважанне

Даданая частка часу як толькі навучацца трохі лятаць разрывае дапаўняльную частку: яе дзейнік чаплі стаіць да разрыву, а выказнік пускаюцца — пасля. Таму пасля частак 3 лічба 2 паўтараецца — працягваецца тая самая другая частка. У схеме круглыя дужкі часткі часу стаяць унутры круглых дужак дапаўняльнай, а коскі выдзяляюць частку часу з двух бакоў.

Практ. 150. Чаму сказ «Марына… ішла і думала, як зараз прыйдзе дадому, паставіць кветкі ў ваду, згатуе сабе смачны абед» не з’яўляецца складаназалежным з некалькімі даданымі часткамі, хоць пасля коскі ідуць тры дзеянні?

Зверыць разважанне

Даданыя часткі лічацца па граматычных асновах з падпарадкавальнымі злучнікамі або злучальнымі словамі. Тут злучальнае слова адно — як, дзейнік адзін (яна, Марына), а прыйдзе, паставіць, згатуе — аднародныя выказнікі. Значыць, даданая частка адна: [ ], (як…). Каб частак было некалькі, кожнае дзеянне павінна было б мець свой злучнік: думала, як прыйдзе дадому, што згатуе…

Чаму ў сказе «Пасля таго як Маленькі прынц пакінуў планету Зямля, лісяня засумавала» коска стаіць толькі пасля слова Зямля, а перад як яе няма?

Зверыць разважанне

Пасля таго як — складаны падпарадкавальны злучнік. Калі ён цалкам уваходзіць у даданую частку, коска ўнутры яго не ставіцца. Даданая частка стаіць у пачатку сказа, таму аддзяляецца ад галоўнай адной коскай — пасля сябе. Калі б трэба было падкрэсліць момант часу, злучнік мог бы раздзяліцца: «Пасля таго, як…», але такі выбар залежыць ад сэнсу.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Азначэнне

    Складаназалежны сказ, у якім некалькі даданых частак, называецца складаназалежным з некалькімі даданымі часткамі.

  2. Залежнасць частак

    Даданыя часткі могуць адносіцца да галоўнай часткі або адна да адной: даданая часу можа паясняць дапаўняльную, азначальная — частку мэты.

  3. Дзве схемы

    Гарызантальная схема паказвае парадак частак і знакі прыпынку, вертыкальная — ад якога слова і ў якім парадку залежаць даданыя часткі.

  4. Нумары частак

    Лічбамі нумаруюць граматычныя часткі; калі даданая разрывае іншую частку, лічба гэтай часткі паўтараецца пасля яе.

  5. Коскі

    Кожная даданая частка аддзяляецца коскамі; калі яна стаіць у сярэдзіне іншай часткі, — з двух бакоў.

  6. Аднародныя выказнікі

    Аднародныя выказнікі пры адным дзейніку новай даданай часткі не ўтвараюць: колькасць частак лічым па граматычных асновах.

Памятка: разбор па кроках

¹Ад таты Эдзік чуў, ²што маладыя чаплі, ³як толькі навучацца трохі лятаць, ²адразу пускаюцца ў самастойныя вандроўкі (В. Вольскі) — [ ], (што…, (як толькі…), ).

  1. Знайдзі граматычныя асновы і пранумаруй часткі. Колькі асноў з падпарадкавальнымі злучнікамі або злучальнымі словамі — столькі даданых частак.
  2. Пастаў пытанні. Ад слова галоўнай або даданай часткі да кожнай даданай; вызначы яе від і тое, да чаго яна адносіцца.
  3. Пабудуй схемы і пастаў коскі. Гарызантальная і вертыкальная схемы; кожная даданая аддзяляецца коскай, даданая ў сярэдзіне — з двух бакоў.

Цяпер растлумач: Як знайсці ўсе даданыя часткі ў складаназалежным сказе і вызначыць, да чаго адносіцца кожная з іх?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Як называецца складаназалежны сказ, у якім некалькі даданых частак?
2. Колькі даданых частак у сказе: «Сёння я прыехаў у горад, каб знайсці свайго аднакласніка, які запрасіў мяне выступіць у школе, дзе ён працаваў настаўнікам»?
3. Колькі даданых частак у сказе: «Марына ішла і думала, як зараз прыйдзе дадому, паставіць кветкі ў ваду, згатуе сабе смачны абед»?
4. Да чаго адносіцца даданая частка як толькі навучацца трохі лятаць у сказе: «Ад таты Эдзік чуў, што маладыя чаплі, як толькі навучацца трохі лятаць, адразу пускаюцца ў самастойныя вандроўкі»?
5. Якая гарызантальная схема адпавядае гэтаму сказу В. Вольскага?
6. Дзе правільна пастаўлены коскі?
7. У якім сказе дзве даданыя часткі?
8. Што паказвае вертыкальная схема сказа?
9. Вызнач від даданай часткі каб я вывучыўся на ляснічага: «Бацька вельмі хацеў, каб я вывучыўся на ляснічага».
10. Колькі косак трэба ў сказе: «Калі сняжынкі апускаюцца на той бок Зямлі дзе стаіць лета яны растаюць»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑