Складаназалежныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 24. Складаназалежныя сказы з паслядоўным, сузалежным і змешаным падпарадкаваннем частак (азнаямленне), знакі прыпынку ў іх

Знаёмімся са складаназалежнымі сказамі з некалькімі даданымі часткамі: вучымся адрозніваць паслядоўнае, сузалежнае і змешанае падпарадкаванне і правільна ставіць коскі паміж часткамі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Даша напісала ў чат класа: «Я ведаю, што, калі заўтра будзе дождж, экскурсію перанясуць». Ягор адказаў: «А я чуў, што калі будзе дождж, то экскурсію перанясуць». У абодвух сказах па дзве даданыя часткі і злучнікі што і калі стаяць побач, але коска паміж імі ёсць толькі ў Дашы. Хто памыліўся? Высветлім, як даданыя часткі звязваюцца з галоўнай і паміж сабой.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як вызначыць від падпарадкавання ў складаназалежным сказе з некалькімі даданымі часткамі і правільна паставіць знакі прыпынку?

01

Паслядоўнае падпарадкаванне

Сярод складаназалежных сказаў з некалькімі даданымі часткамі вылучаюцца сказы з паслядоўным, сузалежным і змешаным падпарадкаваннем частак.

У складаназалежных сказах з паслядоўным падпарадкаваннем першая даданая частка падпарадкоўваецца галоўнай, другая даданая — першай даданай, трэцяя даданая — другой даданай і г. д.

Даданыя часткі ўтвараюць ланцужок: пытанне да кожнай наступнай ставіцца ад папярэдняй даданай.

Паглядзім, як гэта працуе

1)Абед быў не абед, 2)бо ўвесь час даводзілася памятаць, 3)які нож для чаго (У. Караткевіч).

Гарызантальная схема: [ ], (бо…), (які…). Ад галоўнай — пытанне чаму? (бо ўвесь час даводзілася памятаць), ад першай даданай — пытанне пра што? (які нож для чаго). Вертыкальная схема: [ ] → (бо…) → (які…).

02

Сузалежнае аднароднае

У складаназалежных сказах з сузалежным падпарадкаваннем ад галоўнай часткі залежаць некалькі даданых частак. Сузалежнае падпарадкаванне бывае аднародным і неаднародным.

У складаназалежных сказах з сузалежным аднародным падпарадкаваннем даданыя часткі, па-першае, адносяцца да аднаго віду (адказваюць на адно і тое ж пытанне), па-другое, паясняюць у галоўнай адно і тое ж слова, або аднародныя члены сказа, або ўсю галоўную частку.

Паглядзім, як гэта працуе

1)Андрэйка доўга глядзеў, 2)як прыліпаюць да шыбы бухматыя сняжынкі, 3)як паступова знікаюць у снежнай завірусе абрысы далёкага лесу (Я. Галубовіч).

Схема: [ ], (як…), (як…). Абедзве даданыя дапаўняльныя (глядзеў на што?) і паясняюць адно слова глядзеў. Вертыкальная схема: [глядзеў] → (як…), (як…).

1)Пасля ён зразумеў, 2)што гул ідзе з шашы, 1)і ўбачыў, 3)як у цемнаце ўспыхнулі агні фар (А. Алешка).

Схема: [ , (што…), ], (як…). Абедзве даданыя дапаўняльныя (што?), яны паясняюць аднародныя выказнікі зразумеў, убачыў. Даданая з што стаіць унутры галоўнай і раздзяляе яе.

03

Сузалежнае неаднароднае

У складаназалежных сказах з сузалежным неаднародным падпарадкаваннем даданыя часткі адносяцца да розных відаў і паясняюць у галоўнай або адно слова, або розныя члены сказа.

Паглядзім, як гэта працуе

1)Калі едзеш па трасе Калінкавічы — Мазыр, 2)то амаль з Баравікоў бачыш, 3)як на гары, над фермамі моста праз Прыпяць, вымкнуліся высотныя будынкі (А. Бароўскі).

Схема: (Калі…), [то ], (як…). Абедзве даданыя паясняюць слова бачыш, але адказваюць на розныя пытанні: калі? (часавая) і што? (дапаўняльная).

1)Пазней, 2)калі мы памірыліся і пасябравалі, 1)я зразумеў, 3)што Мікола не такі ўжо і маўчун (З. Прыгодзіч).

Схема: [ , (калі…), ], (што…). Даданыя розных відаў паясняюць розныя члены сказа: часавая — слова пазней, дапаўняльная — слова зразумеў.

04

Змешанае падпарадкаванне

У складаназалежных сказах са змешаным падпарадкаваннем спалучаюцца паслядоўнае і сузалежнае падпарадкаванне.

Паглядзім, як гэта працуе

1)Пакуль цягнік стаяў, 2)яна паказвала Людачцы праз акно, 3)якія вялікія яблыкі былі ў кошыках тых цётак, 4)што снавалі сюды-туды па пероне, 5)якія жоўтыя грушы (А. Кулакоўскі).

Схема: (Пакуль…), [ ], (якія…), (што…), (якія…). Ад слова паказвала залежаць тры даданыя: да якога часу? (пакуль…) і дзве што? (якія…, якія…) — гэта сузалежнае падпарадкаванне. Даданая што снавалі… паясняе слова цётак у першай даданай з якія (якіх?) — гэта паслядоўнае падпарадкаванне.

Вертыкальная схема: [паказвала] → (пакуль…), (якія… → (што…)), (якія…).

Параўноўваем і заўважаем

Віды падпарадкавання

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ВідАд чаго залежаць даданыяСхема
паслядоўнаепершая — ад галоўнай, другая — ад першай даданай…[ ], (бо…), (які…)
сузалежнае аднароднаеад галоўнай; аднаго віду, ад аднаго слова або ад аднародных членаў[ ], (як…), (як…)
сузалежнае неаднароднаеад галоўнай; розных відаў(Калі…), [то ], (як…)
змешанаеспалучаюцца паслядоўнае і сузалежнае(Пакуль…), [ ], (якія…), (што…), (якія…)
05

Коска паміж часткамі

Часткі складаназалежнага сказа з некалькімі даданымі часткамі раздзяляюцца коскамі.

Мы спусціліся ў хату, дзе нас ужо чакалі гарбата і толькі што звараная бульба, якая дымілася над адкрытым чыгунком смачнай парай (Н. Касцючэнка).

Аднародныя даданыя звязаныКоска
супраціўнымі злучнікамі а, алеставіцца перад злучнікам
адзіночнымі злучнікамі і, ды (= і), або, ціне ставіцца
Паглядзім, як гэта працуе

Вечарам, калі спала гарачыня, а на стромкія вяршаліны сосен пачало залаціста-малінавае сонца садзіцца, паставіў чубаткам каля ганка ў місачцы вады, пшанічкі пасыпаў (Я. Галубовіч).

Перад супраціўным злучнікам а, які звязвае аднародныя часавыя даданыя, стаіць коска.

Я люблю вясну, калі з трэскам ломіцца на рацэ лёд і гаманкія поўныя воды нясуць крыгі (М. Лупсякоў).

Аднародныя даданыя звязаны адзіночным злучнікам і (другі злучнік калі апушчаны) — коска перад і не ставіцца.

06

Два злучнікі побач

Калі два падпарадкавальныя злучнікі (ці злучнік і злучальнае слова) стаяць побач, то паміж імі ставіцца коска.

Але перад другім злучнікам коска не ставіцца, калі пасля даданай часткі стаіць другая частка парнага злучніка то, дык.

Паглядзім, як гэта працуе

Просьбаў было столькі, што, каб працаваў нават ноччу, усё адно не справіўся б (А. Бутэвіч).

Злучнікі што і каб стаяць побач, другой часткі парнага злучніка няма — паміж імі коска. Даданую каб працаваў нават ноччу можна прапусціць: Просьбаў было столькі, што ўсё адно не справіўся б.

Не думайце, што калі Вы далёка працуеце, дык я Вам і пісаць не буду (П. Кавалёў).

Пасля даданай з калі стаіць дык — другая частка парнага злучніка калі… дык, таму паміж што і калі коскі няма.

Прасочваем шлях

Як вызначыць від падпарадкавання

  1. Знаходзім галоўную і даданыя часткі

    Пазначаем граматычныя асновы, нумаруем часткі, шукаем злучнікі і злучальныя словы.

    1)Тут Сярожа ўспомніў, 2)куды пайшла мама, 1)і вырашыў, 3)што Андрэйка адразу супакоіцца, 4)калі яму сказаць пра гэта (У. Паўлаў).

  2. Ставім пытанні ад слоў

    Высвятляем, ад якой часткі і ад якога слова залежыць кожная даданая.

    Успомніў што? (куды…); вырашыў што? (што…); супакоіцца пры якой умове? (калі…).

  3. Будуем вертыкальную схему

    Даданыя, што залежаць ад галоўнай, ставім пад ёй; даданую, што залежыць ад іншай даданай, — пад той даданай.

    [успомніў, вырашыў] → (куды…), (што… → (калі…))

  4. Называем від падпарадкавання

    Толькі ланцужок — паслядоўнае; толькі ад галоўнай — сузалежнае; і тое, і другое — змешанае.

    Куды і што — сузалежныя, калі — паслядоўна пры што: падпарадкаванне змешанае.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Які від падпарадкавання?

Вызначы від падпарадкавання даданых частак. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Від падпарадкавання бачны толькі тады, калі пастаўлены ўсе пытанні. Паразважай.

Практ. 160. «Толькі калі машына рушыла і крыху асеў пыл, ён павярнуўся і шпарка закрочыў следам за ёй туды, дзе канчаўся невялікі сасняк і адкрывалася шырокае поле» (І. Шамякін). Чаму злучнік калі ўжыты адзін раз, хоць у сказе дзве часавыя даданыя? Ці змешанае тут падпарадкаванне?

Зверыць разважанне

Аднародныя даданыя часткі аб’ядноўвае агульны злучнік калі: у другой частцы (крыху асеў пыл) ён апушчаны, бо лёгка ўзнаўляецца, — так сказ карацейшы і не мае паўтору. Падпарадкаванне не змешанае: часавыя даданыя (калі?) і даданая месца дзе… (туды куды?) залежаць ад галоўнай часткі, ад іншых даданых не залежыць ніводная. Гэта сузалежнае падпарадкаванне: часавыя даданыя аднародныя паміж сабой, а з даданай месца — неаднародныя.

Чаму ў сказе «Просьбаў было столькі, што, каб працаваў нават ноччу, усё адно не справіўся б» паміж што і каб коска ёсць, а ў сказе «Не думайце, што калі Вы далёка працуеце, дык я Вам і пісаць не буду» паміж што і калі яе няма?

Зверыць разважанне

У першым сказе даданую каб працаваў нават ноччу можна выключыць: Просьбаў было столькі, што ўсё адно не справіўся б. Яна ўстаўлена ўнутр даданай з што і з двух бакоў аддзяляецца коскамі. У другім сказе пасля даданай з калі стаіць дык — другая частка парнага злучніка калі… дык. Калі выключыць даданую з калі, застанецца «што дык я Вам і пісаць не буду» — будова парушыцца. Таму злучнікі што калі ўспрымаюцца разам і коска паміж імі не ставіцца.

Чаму для сузалежнага аднароднага падпарадкавання мала таго, каб даданыя залежалі ад аднаго слова? Параўнай: «Андрэйка доўга глядзеў, як прыліпаюць да шыбы сняжынкі, як знікаюць абрысы лесу» і «Калі едзеш па трасе, то амаль з Баравікоў бачыш, як на гары вымкнуліся высотныя будынкі».

Зверыць разважанне

Па падручніку аднародныя даданыя павінны адпавядаць дзвюм умовам: адносіцца да аднаго віду (адказваць на адно пытанне) і паясняць адно слова, аднародныя члены або ўсю галоўную частку. У першым сказе абедзве даданыя дапаўняльныя (глядзеў на што?) — падпарадкаванне аднароднае. У другім абедзве паясняюць слова бачыш, але адна часавая (калі?), а другая дапаўняльная (што?) — гэта розныя віды, таму падпарадкаванне сузалежнае неаднароднае.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Тры віды падпарадкавання

    Складаназалежныя сказы з некалькімі даданымі часткамі бываюць з паслядоўным, сузалежным і змешаным падпарадкаваннем.

  2. Паслядоўнае — ланцужок

    Першая даданая падпарадкоўваецца галоўнай, другая — першай даданай, трэцяя — другой: [ ], (бо…), (які…).

  3. Сузалежнае аднароднае

    Даданыя аднаго віду (адно пытанне) паясняюць адно слова, аднародныя члены або ўсю галоўную частку.

  4. Сузалежнае неаднароднае

    Даданыя розных відаў паясняюць у галоўнай адно слова або розныя члены сказа.

  5. Змешанае

    У адным сказе спалучаюцца паслядоўнае і сузалежнае падпарадкаванне — гэта бачна на вертыкальнай схеме.

  6. Знакі прыпынку

    Часткі раздзяляюцца коскамі; перад а, але паміж аднароднымі даданымі коска ёсць, перад адзіночнымі і, ды, або, ці — няма; паміж злучнікамі побач коска ставіцца, калі няма то, дык.

Памятка: разбор па кроках

Я зразумеў, што, калі не ўжыву ўвесь свой спрыт, я загіну (У. Караткевіч) — злучнікі побач, другой часткі парнага злучніка няма, таму паміж што і калі коска.

  1. Знайдзі часткі. Пазнач граматычныя асновы і пранумаруй галоўную і даданыя часткі.
  2. Пастаў пытанні. Высвятлі, ад якой часткі і якога слова залежыць кожная даданая; пабудуй вертыкальную схему.
  3. Вызнач від і знакі. Назаві від падпарадкавання і расстаў коскі паміж часткамі, улічваючы злучнікі і, а, але і злучнікі, што стаяць побач.

Цяпер растлумач: Як вызначыць від падпарадкавання ў складаназалежным сказе з некалькімі даданымі часткамі і правільна паставіць знакі прыпынку?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якое падпарадкаванне, калі першая даданая залежыць ад галоўнай, а другая — ад першай даданай?
2. Што характэрна для сузалежнага аднароднага падпарадкавання?
3. Якое падпарадкаванне ў сказе «Пазней, калі мы памірыліся, я зразумеў, што Мікола не такі ўжо і маўчун»?
4. Што такое змешанае падпарадкаванне?
5. Якое падпарадкаванне ў сказе «Я думаў, што заўтра, калі распагодзіцца, мы паедзем на возера»?
6. У якім сказе падпарадкаванне змешанае?
7. У якім сказе трэба паставіць коску паміж злучнікамі што і калі?
8. Калі паміж аднароднымі даданымі часткамі ставіцца коска?
9. Дзе знакі прыпынку расстаўлены правільна?
10. Колькі даданых частак у сказе «Пакуль цягнік стаяў, яна паказвала Людачцы праз акно, якія вялікія яблыкі былі ў кошыках тых цётак, што снавалі сюды-туды па пероне, якія жоўтыя грушы»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑