Знаёмімся з бяззлучнікавым складаным сказам: як яго часткі аб’ядноўваюцца без злучнікаў, якія сродкі сувязі ў іх ёсць і як інтанацыя падказвае знак прыпынку.
Бабуля прачытала ўнуку радок Р. Барадуліна: «Родны край ніхто не выбірае, выбірае родны край цябе». Унук здзівіўся: «Тут жа два сказы, а злучніка няма. Што іх трымае разам?» Адказ — сэнс і інтанацыя: менавіта яны робяць з дзвюх частак адзін бяззлучнікавы складаны сказ.
Што аб’ядноўвае часткі бяззлучнікавага складанага сказа ў адно цэлае?
Бяззлучнікавы складаны сказ — сказ, у якім часткі аб’яднаны ў адно цэлае паводле сэнсу і інтанацыі (без злучнікаў і злучальных слоў).
1)Родны край ніхто не выбірае, 2)выбірае родны край цябе (Р. Барадулін).
Дзве граматычныя асновы: ніхто не выбірае і край выбірае. Злучнікаў і злучальных слоў няма — часткі звязаны сэнсам і інтанацыяй.
Сродкамі сувязі ў бяззлучнікавых складаных сказах выступаюць:
1)На дварэ стаяла вясна, 2)распускаліся дрэвы, 3)цвіў бэз, 4)дацвітала чаромха, 5)свяціла сонца (М. Лупсякоў).
Часткі аб’ядноўваюцца ў сэнсава-граматычнае адзінства. Яны звязаны тэматычна (тэма «Прыход вясны»), выказнікі выражаны дзеясловамі прошлага часу незакончанага трывання.
Бяззлучнікавыя складаныя сказы могуць характарызавацца аднатыпнасцю, раўназначнасцю частак і пералічальнай інтанацыяй. Паміж такімі часткамі можна ўставіць злучальны злучнік. У такім выпадку бяззлучнікавы складаны сказ перабудоўваецца ў складаназлучаны.
1)Цвіла грэчка, разносячы свае пахі, 2)дзынкалі пчолы, пералятаючы з кветкі на кветку (І. Гурскі).
Параўн.: 1)Цвіла грэчка, разносячы свае пахі, і 2)дзынкалі пчолы, пералятаючы з кветкі на кветку. Часткі раўнапраўныя, паміж імі ўстаўляецца злучальны злучнік і.
Бяззлучнікавыя складаныя сказы могуць таксама вызначацца рознатыповасцю, калі адна частка ўдакладняе або паясняе другую. Паміж часткамі можна ўставіць падпарадкавальны злучнік (злучальнае слова). У такім выпадку бяззлучнікавы складаны сказ перабудоўваецца ў складаназалежны.
1)Доўга не мог заснуць Міхась: 2)клапатлівыя думкі змянялі адна адну (А. Пальчэўскі).
Параўн.: 1)Доўга не мог заснуць Міхась, 2)бо клапатлівыя думкі змянялі адна адну. Другая частка тлумачыць прычыну, таму ўстаўляецца падпарадкавальны злучнік бо.
| Часткі | Што можна ўставіць | У які сказ |
|---|---|---|
| аднатыпныя, раўназначныя | злучальны злучнік (і) | складаназлучаны |
| рознатыпныя: адна паясняе другую | падпарадкавальны злучнік (бо, што…) | складаназалежны |
| Цвіла грэчка…, дзынкалі пчолы… | і | складаназлучаны |
| Доўга не мог заснуць Міхась: клапатлівыя думкі… | бо | складаназалежны |
Інтанацыя — асноўны паказчык сэнсавых адносін паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа. Чытанне з пэўнай інтанацыяй знаходзіць выражэнне ў знаку прыпынку паміж часткамі.
Паслядоўнасць асэнсавання: інтанацыя → сэнсавыя адносіны → знак прыпынку (паводле Н. Даўбешкі, практ. 170).
| Знак | Як чытаюцца часткі | Схема |
|---|---|---|
| коска | пералічальная інтанацыя: невялікае павышэнне голасу ў канцы кожнай часткі, акрамя апошняй, невялікія паўзы | [↗], / [↗], / [↘] |
| кропка з коскай | паніжэнне голасу пад канец кожнай часткі, значныя паўзы | [↘]; // [↘]; // [↘] |
| двукроп’е | невялікае паніжэнне голасу ў першай частцы, паўза, павышэнне ў наступнай | [↘]: // [↗] |
| працяжнік | голас павышаецца ў канцы першай часткі і паніжаецца ў другой | [↗] — // [↘] |
Спадала гарачыня, гусцелі фарбы наваколля, духмяна пахла лугавой травой (А. Варановіч).
Пералічальная інтанацыя — коскі.
Ужо зацвілі верасы; пышнае ўбранне дрэў сям-там пачынала жаўцець; даспелы ліст, зрываючыся з галінак ад лёгкага подыху, трапятаўся, як матылёк (М. Паслядовіч).
Кожная частка інтанацыйна завершаная, паміж імі значныя паўзы — кропка з коскай.
Мы — тройчы дзеці ў вечным крузе: мы — дзеці роднае сям’і (Н. Гілевіч). Хацеў сказаць слова — язык не паварушыўся.
Паўза і павышэнне голасу ў другой частцы — двукроп’е; павышэнне ў першай і паніжэнне ў другой — працяжнік.
Калі асноў дзве і больш — сказ складаны.
Спадала гарачыня, гусцелі фарбы наваколля, духмяна пахла лугавой травой (А. Варановіч): гарачыня спадала; фарбы гусцелі; пахла.
Калі паміж часткамі іх няма — сказ бяззлучнікавы.
Злучнікаў няма, часткі раздзелены коскамі.
Інтанацыя, парадак частак, формы выказнікаў.
Пералічальная інтанацыя; выказнікі спадала, гусцелі, пахла — прошлы час незакончанае трыванне.
Злучальны — часткі аднатыпныя; падпарадкавальны — рознатыпныя.
Спадала гарачыня, гусцелі фарбы наваколля, і духмяна пахла лугавой травой — злучальны злучнік і, часткі аднатыпныя.
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
На Прывакзальнай плошчы было людна: нядаўна, відаць, прыйшоў прыгарадны цягнік (В. Адамчык) — другая частка тлумачыць першую, можна ўставіць бо.
Задача 1. Практ. 174. Прадоўжы думку бяззлучнікавым складаным сказам: «Дзейнасць Францыска Скарыны для беларусаў…». Растлумач знак паміж часткамі.
Дзейнасць Францыска Скарыны для беларусаў бясцэнная: ён першым надрукаваў кнігі для свайго народа на зразумелай мове.
Праверце: дзве граматычныя асновы, злучніка няма; другая частка тлумачыць першую, таму паміж часткамі двукроп’е (можна ўставіць бо).
Задача 2. Практ. 172. Напішы віншаванне маме або бабулі (2–3 сказы), у якім будзе хоць бы адзін бяззлучнікавы складаны сказ. Пазнач у ім граматычныя асновы.
Дарагая мама! Ты заўсёды побач, з табой мне лёгка і цёпла. Твае рукі ўмеюць усё, твае словы супакойваюць.
Праверце: «Ты заўсёды побач, з табой мне лёгка і цёпла» — дзве асновы (ты побач; лёгка і цёпла), часткі звязаны без злучніка; «Твае рукі ўмеюць усё, твае словы супакойваюць» — таксама бяззлучнікавы складаны сказ з пералічальнай інтанацыяй.
Задача 3. Малодшы брат лічыць, што сказ «Першыя раны жанчына лячыла, травы збірала з відна да цямна» — бяззлучнікавы складаны, бо ў ім ёсць коска. Растлумач яму памылку.
Коска яшчэ не робіць сказ складаным. Трэба знайсці граматычныя асновы: тут дзейнік адзін — жанчына, а выказнікі лячыла і збірала адносяцца да яго. Гэта просты сказ з аднароднымі выказнікамі. А ў сказе «Першых звяроў прыручыла жанчына, першай пасеяла зерне яна» дзве асновы — ён бяззлучнікавы складаны.
Праверце: ці названа колькасць асноў і ці адрозніў ты аднародныя выказнікі ад частак складанага сказа.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызначы, ці з’яўляецца сказ бяззлучнікавым складаным. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.
Без злучніка часткі звязвае сэнс і інтанацыя. Паразважай, як гэта працуе.
Чаму сказ «Родны край ніхто не выбірае, выбірае родны край цябе» гучыць мацней, чым «Родны край ніхто не выбірае, а выбірае родны край цябе»?
Без злучніка а супрацьпастаўленне не названа, а выказана самой будовай і інтанацыяй: часткі пабудаваны люстэркава (не выбірае — выбірае, край — край), і чытач сам адчувае кантраст. Сказ становіцца карацейшым, рытмічным, падобным да афарызма. Злучнік робіць сувязь яўнай, але здымае эмацыянальную напружанасць. Таму бяззлучнікавыя сказы так часта сустракаюцца ў паэзіі і ў крылатых выразах.
Як адна і тая ж пара частак можа даць розныя сэнсы? Параўнай: «Бліснула маланка, стала відна як удзень» і «Бліснула маланка — стала відна як удзень».
Сэнс у бяззлучнікавым сказе перадаецца інтанацыяй, а на пісьме — знакам. Коска паказвае пералічальную інтанацыю: дзве падзеі проста ідуць адна за адной. Працяжнік патрабуе павышэння голасу ў канцы першай часткі і паніжэння ў другой: другая частка ўспрымаецца як вынік або хуткая змена падзей (бліснула — і адразу стала відна). Таму пры чытанні трэба спачатку ўлавіць інтанацыю, потым сэнсавыя адносіны, а затым выбраць знак.
Чаму ў сказе «На дварэ стаяла вясна, распускаліся дрэвы, цвіў бэз…» выказнікі ўсіх частак стаяць у адной форме? Што будзе, калі адзін змяніць: «…цвіў бэз, зацвіце чаромха»?
Формы выказнікаў — адзін са сродкаў сувязі частак бяззлучнікавага сказа: аднолькавы час і трыванне паказваюць, што ўсе з’явы адбываюцца адначасова і ўтвараюць адну карціну. Калі ўжыць будучы час закончанага трывання (зацвіце), карціна разбурыцца: адна падзея будзе ў мінулым, другая — у будучыні, і пералічальныя адносіны парушацца. Таму ў апісаннях выказнікі, як правіла, супадаюць паводле часу і трывання.
Бяззлучнікавы складаны сказ — сказ, у якім часткі аб’яднаны ў адно цэлае паводле сэнсу і інтанацыі, без злучнікаў і злучальных слоў.
Інтанацыя, парадак размяшчэння частак і формы выражэння выказнікаў, якія звычайна супадаюць паводле часу і трывання.
Раўназначныя часткі з пералічальнай інтанацыяй можна звязаць злучальным злучнікам — атрымаецца складаназлучаны сказ.
Калі адна частка ўдакладняе або паясняе другую, можна ўставіць падпарадкавальны злучнік — атрымаецца складаназалежны сказ.
Інтанацыя паказвае сэнсавыя адносіны паміж часткамі і выражаецца на пісьме знакам прыпынку.
Паміж часткамі бываюць коска, кропка з коскай, двукроп’е і працяжнік; кожнаму адпавядае свая інтанацыя.
Звонка свішчуць шпакі, неўзабаве з’явяцца шчабятлівыя ластаўкі (З. Бядуля) — дзве асновы, злучніка няма, часткі звязаны сэнсам і інтанацыяй.
Цяпер растлумач: Што аб’ядноўвае часткі бяззлучнікавага складанага сказа ў адно цэлае?
Загрузка прагрэсу…