Вучымся вызначаць сэнсава-граматычныя адносіны паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа: адначасовасць і паслядоўнасць, супастаўленне, прычыну, вынік, умову, час і паясненне.
Мама напісала ў сямейны чат: «Прыйду позна — вячэрайце без мяне». Тата адказаў: «Вячэраем без цябе: ты прыйдзеш позна». Часткі ў абодвух сказах амаль тыя ж, злучнікаў няма, а сэнс розны: у першым — умова і вынік, у другім — прычына. Як без злучніка зразумець, якія адносіны паміж часткамі?
Як вызначыць сэнсава-граматычныя адносіны паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа?
Сувязь паміж часткамі ўплывае на змест і пунктуацыйнае афармленне бяззлучнікавых складаных сказаў. Паміж часткамі могуць выражацца наступныя сэнсава-граматычныя адносіны: адначасовасці або паслядоўнасці, супастаўляльныя, прычынныя, выніковыя, умовы, часавыя, паясняльныя.
Каб вызначыць адносіны, паспрабуй уставіць паміж часткамі злучнік, які падыходзіць па сэнсе: і, а, бо, таму, калі, што. Злучнік — толькі праверка: у самім бяззлучнікавым сказе яго няма.
Адносіны адначасовасці або паслядоўнасці: паведамляецца пра дзеянні, якія адбываюцца адначасова або паслядоўна.
Будзе гай на гары гаманіць, будзе плакаць у лузе каліна (П. Трус).
Дзеянні адбываюцца адначасова.
Канчаецца паляна, пачынаюцца бярэзнік, куп’ё (І. Пташнікаў).
Адно змяняецца другім — паслядоўнасць. Часткі раўнапраўныя, паміж імі можна ўставіць і.
Супастаўляльныя адносіны: паведамляецца пра дзеянні, якія суадносяцца паміж сабой.
Крыкнуць хацелася — голас замёр (П. Броўка).
Жаданне і тое, што адбылося, супастаўляюцца: хацелася крыкнуць, але голас замёр.
Прычынныя адносіны: другая частка раскрывае прычыну дзеяння, названага ў першай частцы. Выніковыя адносіны: другая частка раскрывае вынік таго, пра што ідзе гаворка ў першай частцы.
Не шукай сваіх сярод чужых: роднымі не зробяцца чужыя (Р. Барадулін).
Чаму не шукаць? Бо роднымі не зробяцца чужыя — прычынныя адносіны.
Прыязджайце да нас — сустрэнем як родных.
Што будзе ў выніку? Прыедзеце — і таму сустрэнем як родных — выніковыя адносіны.
Адносіны ўмовы: раскрываецца ўмова, пры якой дзеянне можа адбыцца. Часавыя адносіны: паміж часткамі перадаюцца часавыя адносіны.
Хай пройдзе суткі цёплы дождж — пойдуць у рост баравікі.
Пры якой умове пойдуць баравікі? Калі пройдзе цёплы дождж.
Не прайшло і гадзіны — у сваё гняздо вярнуліся буслы (В. Вітка).
Першая частка называе час, калі адбылося дзеянне другой.
Паясняльныя адносіны: другая частка ўдакладняе, паясняе папярэднюю.
Ведаюць людзі на свеце пра тое: смех памагае знішчаць нам ліхое (У. Дубоўка).
Пра што ведаюць людзі? Другая частка раскрывае змест слова тое.
| Адносіны | Праверка | Прыклад |
|---|---|---|
| адначасовасці / паслядоўнасці | можна ўставіць і | Канчаецца паляна, пачынаюцца бярэзнік, куп’ё |
| супастаўляльныя | а, але | Крыкнуць хацелася — голас замёр |
| прычынныя | бо, таму што | Не шукай сваіх сярод чужых: роднымі не зробяцца чужыя |
| выніковыя | таму, і таму | Прыязджайце да нас — сустрэнем як родных |
| умовы | калі (= пры ўмове) | Хай пройдзе суткі цёплы дождж — пойдуць у рост баравікі |
| часавыя | калі (= у той час) | Не прайшло і гадзіны — вярнуліся буслы |
| паясняльныя | а іменна, што | Ведаюць людзі пра тое: смех памагае знішчаць ліхое |
Вызначаем граматычныя асновы і мяжу паміж часткамі.
Лес заліўся галасамі: да яго ва ўсе канцы выйшлі стройнымі радамі загарэлыя касцы (Я. Колас).
Чаму? Што ў выніку? Пры якой умове? Калі? Што іменна?
Чаму лес заліўся галасамі? — Выйшлі касцы.
Выбіраем злучнік, які не мяняе сэнсу.
Лес заліўся галасамі, бо да яго выйшлі касцы.
Па пытанні і злучніку называем від сэнсава-граматычных адносін.
Другая частка раскрывае прычыну — адносіны прычынныя.
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
У цішыні кватэры было чуваць: на канапе мурлыкаў кот — другая частка паясняе, што іменна было чуваць.
Задача 1. Практ. 178. Падрыхтуй паведамленне ў чат класа (3–4 сказы) пра адно з дзяржаўных свят Беларусі. Ужыві два бяззлучнікавыя складаныя сказы з рознымі адносінамі паміж часткамі і назаві іх.
3 ліпеня мы адзначаем Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь. У гэты дзень у 1944 годзе Мінск быў вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Вечарам над горадам успыхвае салют, на плошчах гучыць музыка, людзі віншуюць адзін аднаго. Прыходзьце на святочны канцэрт — будзе цікава!
Праверце: «Вечарам над горадам успыхвае салют, на плошчах гучыць музыка…» — адносіны адначасовасці; «Прыходзьце на святочны канцэрт — будзе цікава» — выніковыя адносіны.
Задача 2. Практ. 177. Перабудуй бяззлучнікавыя сказы ў складаныя са злучнікамі, каб праверыць адносіны: 1) «Крыкнуць хацелася — голас замёр»; 2) «Хай пройдзе суткі цёплы дождж — пойдуць у рост баравікі».
1) Крыкнуць хацелася, але голас замёр — супастаўляльныя адносіны, складаназлучаны сказ.
2) Калі пройдзе суткі цёплы дождж, пойдуць у рост баравікі — адносіны ўмовы, складаназалежны сказ.
Праверце: злучнік не павінен мяняць сэнс сказа.
Задача 3. Аднакласнік напісаў: «Сёння на трэніроўку не пайду, у мяне баліць горла» і лічыць, што адносіны паміж часткамі выніковыя. Ці так гэта? Растлумач і пастаў правільны знак.
Не, адносіны прычынныя: другая частка тлумачыць, чаму ён не пойдзе на трэніроўку (бо ў мяне баліць горла). Правільна: Сёння на трэніроўку не пайду: у мяне баліць горла.
Праверце: калі другая частка адказвае на пытанне чаму?, адносіны прычынныя, і паміж часткамі ставіцца двукроп’е.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызначы сэнсава-граматычныя адносіны паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.
У бяззлучнікавым сказе адносіны не названы злучнікам — іх трэба пачуць. Паразважай.
Параўнай сказы «Не шукай сваіх сярод чужых: роднымі не зробяцца чужыя» і «Прыязджайце да нас — сустрэнем як родных». У абодвух часткі звязаны прычынай і следствам. Чаму адзін сказ называюць прычынным, а другі — выніковым?
Усё залежыць ад таго, што названа ў другой частцы. У першым сказе другая частка тлумачыць прычыну таго, пра што гаворыцца ў першай (не шукай, бо роднымі не зробяцца чужыя), — адносіны прычынныя, на месцы злучніка — двукроп’е. У другім сказе першая частка называе дзеянне, а другая — тое, што з яго вынікае (прыедзеце — і таму сустрэнем), — адносіны выніковыя, паміж часткамі працяжнік. Праверка: у прычынных сказах уставіцца бо, у выніковых — таму.
Чаму ў сказах «Хай пройдзе суткі цёплы дождж — пойдуць у рост баравікі» і «Не прайшло і гадзіны — у сваё гняздо вярнуліся буслы» адносіны розныя, хоць абодва можна перабудаваць са злучнікам калі?
Злучнік калі мае два значэнні: умоўнае (пры ўмове) і часавае (у той час). У першым сказе дождж — неабходная ўмова, пры якой нешта можа адбыцца ў будучыні: калі пройдзе дождж, пойдуць баравікі. На гэта паказвае і форма хай пройдзе. У другім сказе гаворка пра рэальны факт у мінулым, першая частка толькі пазначае, праз які час адбылося дзеянне: не прайшло і гадзіны, як вярнуліся буслы. Таму адносіны ўмовы і часавыя адрозніваюцца сэнсам, а не злучнікам-праверкай.
Практ. 179. Мовазнавец В. Протчанка пісаў, што з дапамогай бяззлучнікавых сказаў «ствараюцца эмацыянальна афарбаваныя малюнкі». Паспрабуй гэта даказаць на прыкладзе «Растае снег, бягуць ручайкі, спяваюць жаўрукі».
У сказе няма злучнікаў, якія б тлумачылі сувязь з’яў, — частка за часткай, як кадры, ствараюць малюнак вясны. Кароткія часткі аднолькавай будовы (выказнік + дзейнік), выказнікі ў цяперашнім часе — і чытач бачыць усё адначасова, як быццам сам стаіць побач. Пералічальная інтанацыя надае сказу рытм і ўзнёсласць. Калі ўставіць злучнікі (і растае снег, і бягуць ручайкі), сказ стане больш цяжкім і страціць дынаміку.
Сувязь паміж часткамі ўплывае на змест і пунктуацыйнае афармленне бяззлучнікавага складанага сказа.
Адначасовасці або паслядоўнасці, супастаўляльныя, прычынныя, выніковыя, умовы, часавыя, паясняльныя.
Пры адносінах адначасовасці або паслядоўнасці часткі раўнапраўныя: Будзе гай на гары гаманіць, будзе плакаць у лузе каліна.
Калі другая частка тлумачыць чаму — адносіны прычынныя; калі называе тое, што з першай вынікае, — выніковыя.
Першая частка можа называць умову (Хай пройдзе дождж — пойдуць баравікі) або час дзеяння другой (Не прайшло і гадзіны — вярнуліся буслы).
Каб вызначыць адносіны, пастаў пытанне ад адной часткі да другой і паспрабуй уставіць злучнік і, а, бо, таму, калі, што.
Кранеш галінку плячом — на твар з лістоты пасыплецца раса — першая частка называе ўмову: калі кранеш галінку, пасыплецца раса.
Цяпер растлумач: Як вызначыць сэнсава-граматычныя адносіны паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа?
Загрузка прагрэсу…