Бяззлучнікавыя складаныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 27. Знакі прыпынку паміж часткамі ў бяззлучнікавых складаных сказах: коска і кропка з коскай

Вучымся выбіраць паміж коскай і кропкай з коскай на мяжы частак бяззлучнікавага складанага сказа: коска — для раўназначных частак з адначасовымі або паслядоўнымі падзеямі, кропка з коскай — для развітых і адносна самастойных частак.

12 практыкаванняўТрэнажор · 11 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Кірыл дапісваў сачыненне: «Пасля адлігі закруціў мароз ударыла ў сцены завіруха». Ён спытаў у Алесі, які знак паставіць паміж часткамі. «Коску, — адказала яна. — Падзеі ідуць адна за адной». А калі часткі даўжэйшыя і ўжо маюць свае коскі? Тады мяжу паміж імі можа паказаць кропка з коскай.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа ставіцца коска, а калі — кропка з коскай?

01

Коска паміж часткамі

У бяззлучнікавых складаных сказах звычайна адна частка аддзяляецца ад другой коскай або кропкай з коскай.

Коскай раздзяляюцца раўназначныя, аднатыпныя часткі бяззлучнікавага складанага сказа, у якіх паведамляецца пра падзеі і з’явы, што адбываюцца адначасова або паслядоўна.

Такія часткі вымаўляюцца з інтанацыяй пералічэння. Схема: [ ], [ ], [ ].

Паглядзім, як гэта працуе

Пасля адлігі закруціў мароз, ударыла ў сцены завіруха, шыпшыннік за маім акном аброс празрыстым, лёгкім лебядзіным пухам (С. Грахоўскі).

Тры часткі (мароз закруціў; завіруха ўдарыла; шыпшыннік аброс) называюць падзеі, якія ідуць адна за адной, — паміж імі коскі.

Яшчэ прыклад

На зямлю сырую ціха ночка па́ла, бляскам-дрыгаценнем зорка замігала (Я. Колас).

Дзве раўназначныя карціны вечара — коска.

02

Кропка з коскай: свае знакі ўнутры

Кропка з коскай паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа ставіцца, калі часткі маюць ускладненую будову і свае знакі прыпынку.

Калі ўнутры часткі ўжо ёсць коскі (пры аднародных членах, параўнальным звароце, адасобленых членах), мяжу паміж часткамі паказвае больш моцны знак — кропка з коскай. Схема: [ , ]; [ ].

Паглядзім, як гэта працуе

Абціраюць тварыкі пралескі промнем, як лагодным ручніком; ля бяроз празрыстых на ўзлеску папярхнуўся сокам першы гром (Г. Ракоца).

У першай частцы коска выдзяляе параўнальны зварот як лагодным ручніком, таму паміж часткамі стаіць кропка з коскай.

03

Кропка з коскай: самастойныя часткі

Кропка з коскай ставіцца і тады, калі часткі развітыя і вызначаюцца адноснай сэнсавай самастойнасцю.

Кожная такая частка — амаль асобны, завершаны па сэнсе сказ, асобная дэталь агульнай карціны. Коскаў унутры частак пры гэтым можа і не быць.

Паглядзім, як гэта працуе

Месяц паціхеньку сунецца ў небе; на ўтаптаным доле варушацца нашы кароткія цені; роснай свежасцю дыхае сонны абшар (В. Быкаў).

Тры развітыя часткі, кожная з сэнсавай завершанасцю, — паміж імі кропка з коскай.

Параўнай

Над ракою ў спакоі зацвітала каліна; у сяле за ракою вырастала дзяўчына (Я. Купала).

Дзве адносна самастойныя карціны пастаўлены побач — кропка з коскай.

Параўноўваем і заўважаем

Коска і кропка з коскай

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ЗнакКалі ставіццаПрыклад
коскачасткі раўназначныя, падзеі адначасовыяРастае снег, бягуць ручайкі, спяваюць жаўрукі.
коскападзеі ідуць адна за аднойПасля адлігі закруціў мароз, ударыла ў сцены завіруха.
кропка з коскайу частках ёсць свае знакі…промнем, як лагодным ручніком; ля бяроз…
кропка з коскайчасткі развітыя, адносна самастойныяМесяц паціхеньку сунецца ў небе; на ўтаптаным доле варушацца цені.
04

Бяззлучнікавы сказ у апісанні

Простыя сказы называюць асобныя дэталі карціны, а бяззлучнікавы складаны сказ вылучае на першы план сувязі паміж дэталямі і стварае цэласны малюнак.

Так тлумачыцца экспрэсіўная роля бяззлучнікавых сказаў у творах Янкі Сіпакова (практ. 182). Апісанне простымі сказамі звычайна становіцца фонам, на якім разгортваюцца падзеі.

Простыя сказы

Ранні снег ужо растае. Ад зямлі ідзе густая па́ра.

Апісанне асобнымі штрыхамі.

Бяззлучнікавы складаны сказ

Каля сонца круціцца невялікая хмарка, вільготныя барханы дыхаюць прахалодаю, павявае ветрык, ён хораша асвяжае зялёныя, як пагоркі, барханы…

Чатыры часткі, раздзеленыя коскамі, злучаюцца ў адзін малюнак жывой прыроды.

05

Коска ці іншы знак?

Коска і кропка з коскай ставяцца паміж часткамі, якія пералічваюць падзеі. Калі адна частка тлумачыць, дапаўняе ці раскрывае другую, ставіцца двукроп’е (§ 28), а калі паказвае ўмову, вынік, супрацьпастаўленне — працяжнік (§ 29).

Таму спачатку вызначаем сэнсавыя адносіны паміж часткамі, а потым выбіраем знак.

Паглядзім, як гэта працуе

Птушку пазнаюць у палёце, чалавека — па рабоце (Прыказка).

Паміж часткамі — коска. Працяжнік стаіць унутры другой часткі на месцы прапушчанага выказніка пазнаюць; ён не раздзяляе часткі.

Прасочваем шлях

Як выбраць знак паміж часткамі

  1. Знаходзім граматычныя асновы

    Колькі асноў — столькі частак; мяжа праходзіць паміж імі.

    Месяц сунецца | цені варушацца | абшар дыхае.

  2. Вызначаем адносіны

    Калі часткі пералічваюць адначасовыя або паслядоўныя падзеі, падыходзяць коска або кропка з коскай.

    Тры карціны начной прыроды — пералік.

  3. Глядзім на будову частак

    Ёсць свае знакі ўнутры або часткі развітыя і самастойныя па сэнсе — кропка з коскай; кароткія аднатыпныя — коска.

    Часткі развітыя, кожная — асобная карціна.

  4. Ставім знак

    Пішам сказ і правяраем інтанацыю: пры кропцы з коскай паўза даўжэйшая.

    Месяц паціхеньку сунецца ў небе; на ўтаптаным доле варушацца нашы кароткія цені.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 11 картак

Коска ці кропка з коскай?

Вызначы, які знак трэба паставіць на месцы [?] паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Коска і кропка з коскай паказваюць, наколькі моцна звязаны часткі. Паразважай.

У сказе В. Быкава «Месяц паціхеньку сунецца ў небе; на ўтаптаным доле варушацца нашы кароткія цені; роснай свежасцю дыхае сонны абшар» унутры частак няма ніводнай коскі. Чаму ж паміж часткамі кропка з коскай?

Зверыць разважанне

Падручнік называе дзве ўмовы для кропкі з коскай. Першая — свае знакі ўнутры частак — тут не выконваецца. Але выконваецца другая: часткі развітыя і вызначаюцца адноснай сэнсавай самастойнасцю. Кожная частка — асобная завершаная карціна (неба, зямля, паветра), і аўтар хоча, каб чытач спыніўся на кожнай. Кропка з коскай патрабуе даўжэйшай паўзы і аддзяляе гэтыя карціны мацней, чым коска.

У прыказцы «Птушку пазнаюць у палёце, чалавека — па рабоце» два розныя знакі. Растлумач ролю кожнага.

Зверыць разважанне

Сказ складаецца з дзвюх частак: Птушку пазнаюць у палёце і чалавека (пазнаюць) па рабоце. Часткі раўназначныя, таму паміж імі коска. Другая частка няпоўная: выказнік пазнаюць прапушчаны, бо ён зразумелы з першай часткі. На месцы прапушчанага выказніка ставіцца працяжнік. Значыць, працяжнік — знак унутры часткі, а не паміж часткамі.

Практ. 182. Параўнай: «Ранні снег ужо растае. Ад зямлі ідзе густая па́ра.» і «Каля сонца круціцца невялікая хмарка, вільготныя барханы дыхаюць прахалодаю, павявае ветрык». Чаму пісьменнік у апісанні выбірае то простыя сказы, то бяззлучнікавы складаны?

Зверыць разважанне

Простыя сказы падаюць апісанне асобнымі штрыхамі: кожная дэталь стаіць асобна, а ўвесь малюнак становіцца фонам для падзей. Бяззлучнікавы складаны сказ аб’ядноўвае дэталі ў адно цэлае: інтанацыя пераліку і коскі паказваюць, што ўсё адбываецца разам, у адной карціне. Таму, калі трэба стварыць цэласны жывы малюнак прыроды, аўтар выбірае бяззлучнікавы складаны сказ.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Два знакі пераліку

    Паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа звычайна ставіцца коска або кропка з коскай.

  2. Коска

    Коскай раздзяляюцца раўназначныя, аднатыпныя часткі, якія паведамляюць пра адначасовыя або паслядоўныя падзеі.

  3. Свае знакі ўнутры

    Калі часткі маюць ускладненую будову і свае знакі прыпынку, паміж імі ставіцца кропка з коскай.

  4. Самастойнасць частак

    Кропка з коскай патрэбна і паміж развітымі часткамі з адноснай сэнсавай самастойнасцю, нават калі коскаў унутры няма.

  5. Знак унутры часткі

    Працяжнік на месцы прапушчанага выказніка і коскі пры аднародных членах ці зваротах стаяць унутры часткі і не з’яўляюцца знакам паміж часткамі.

  6. Спачатку сэнс

    Прычына, паясненне, умова, вынік ці супрацьпастаўленне патрабуюць іншых знакаў — двукроп’я або працяжніка.

Памятка: разбор па кроках

Абціраюць тварыкі пралескі промнем, як лагодным ручніком; ля бяроз празрыстых на ўзлеску папярхнуўся сокам першы гром (Г. Ракоца) — у першай частцы ёсць свая коска, таму паміж часткамі кропка з коскай.

  1. Знайдзі часткі. Падкрэслі граматычныя асновы і вызначы межы частак.
  2. Вызначы адносіны. Праверы, ці пералічваюць часткі адначасовыя або паслядоўныя падзеі (а не прычыну, умову ці вынік).
  3. Выберы знак. Кароткія аднатыпныя часткі — коска; часткі са сваімі знакамі або развітыя і самастойныя — кропка з коскай.

Цяпер растлумач: Калі паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа ставіцца коска, а калі — кропка з коскай?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія знакі звычайна раздзяляюць часткі бяззлучнікавага складанага сказа, калі ў іх пералічваюцца падзеі?
2. Калі паміж часткамі ставіцца коска?
3. У якім сказе паміж часткамі трэба паставіць кропку з коскай?
4. Якая ўмова не з’яўляецца падставай для кропкі з коскай паміж часткамі?
5. Які знак трэба паставіць: «Ад сябе самога не схавацца [?] ад сябе самога не ўцячэш»?
6. Колькі частак у сказе «Пасля адлігі закруціў мароз, ударыла ў сцены завіруха, шыпшыннік за маім акном аброс лебядзіным пухам»?
7. Чаму ў сказе «Месяц паціхеньку сунецца ў небе; на ўтаптаным доле варушацца нашы кароткія цені» стаіць кропка з коскай?
8. У сказе «Птушку пазнаюць у палёце, чалавека — па рабоце» працяжнік стаіць…
9. Якія адносіны паміж часткамі ў сказе «Растае снег, бягуць ручайкі, спяваюць жаўрукі»?
10. Які сказ з практ. 181 не з’яўляецца бяззлучнікавым складаным?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑