Бяззлучнікавыя складаныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

§ 28. Знакі прыпынку паміж часткамі ў бяззлучнікавых складаных сказах: двукроп’е

Вучымся ставіць двукроп’е паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа: калі другая частка паясняе, раскрывае прычыну, дапаўняе выказнік, разгортвае значэнне першай, з’яўляецца прамым пытаннем або раскрывае змест слоў так, такі, адзін ці абагульняльнай часткі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Ліза напісала ў чат класа: «Заўтра ўрокаў не будзе: у школе адключаць ваду». Максім адразу ўдакладніў: «Чаму двукроп’е, а не коска?» Справа ў тым, што другая частка тлумачыць прычыну першай. Двукроп’е — знак-папярэджанне: зараз будзе тлумачэнне.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

У якіх выпадках паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа ставіцца двукроп’е і як гэта праверыць?

01

Паясненне і прычына

Двукроп’е паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа ставіцца, калі:

  • другая частка паясняе, удакладняе, раскрывае змест першай; паміж часткамі можна ўставіць злучнікі што, як або словы а іменна;
  • другая частка раскрывае прычыну таго, пра што гаворыцца ў першай; паміж часткамі можна ўставіць злучнікі бо, таму што.
Паясненне

Мы знаем: у нашай краіне няма непрыгожай зямлі (П. Панчанка).

Мы знаем (што?) — у нашай краіне няма непрыгожай зямлі. Схема: [ ] : [удакладненне, паясненне].

Прычына

Як позна ліпы сёлета цвітуць: было так доўга холадна і хмарна (П. Панчанка).

Ліпы цвітуць позна, бо было доўга холадна. Схема: [ ] : [прычына].

02

Дапаўненне і разгортванне

Двукроп’е ставіцца, калі другая частка дапаўняе выказнік першай часткі. Звычайна ў ролі выказніка выступаюць словы са значэннем успрымання (убачыць, пачуць, адчуць, зразумець, падумаць, успомніць, разважыць, прыслухацца). Паміж часткамі можна ўставіць словы і ўбачыў, што; і пачуў, што; і адчуў, што і пад.

Двукроп’е ставіцца і тады, калі другая частка разгортвае значэнне першай. Як правіла, першая частка ў такім выпадку афармляецца як безасабовы сказ.

Дапаўненне выказніка

Зірнеш з акна: нібыта кветкі — на сініх вербах снегіры (А. Вялюгін).

Зірнеш з акна і ўбачыш, што… Схема: [ ] : [канкрэтызацыя выказніка].

Разгортванне значэння

Падумалася: хутка прыйдзе вясна. Стала зразумела: дажджу не мінуць.

Першыя часткі безасабовыя (падумалася, стала зразумела), другія разгортваюць іх значэнне. Схема: [безасабовы сказ] : [разгортванне значэння].

Параўноўваем і заўважаем

Сем выпадкаў двукроп’я

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Другая часткаМожна ўставіцьПрыклад
паясняе, удакладняешто, як, а іменнаМы знаем: у нашай краіне няма непрыгожай зямлі.
раскрывае прычынубо, таму штоЯк позна ліпы сёлета цвітуць: было так доўга холадна.
дапаўняе выказнікі ўбачыў, што; і адчуў, штоЗірнеш з акна: на сініх вербах снегіры.
разгортвае значэнне безасабовай часткі—Падумалася: хутка прыйдзе вясна.
прамое пытанне—Паўстала праблема: як размясціць гасцей?
раскрывае словы так, такі, адзін—Зробім так: вы адпачняце, я прыгатую вячэру.
раскрываюць абагульняльную першую частку—Зямля жыве: у бераг б’юць прылівы, у вырай адлятаюць журавы.
03

Прамое пытанне

Двукроп’е ставіцца, калі другая частка ўяўляе сабой прамое пытанне.

Пытальнік ставіцца ў канцы ўсяго сказа, бо пытанне заключана ў апошняй частцы. Схема: [ ] : [прамое пытанне]?

Паглядзім, як гэта працуе

Перад гаспадаром паўстала праблема: як камфортна размясціць гасцей?

Другая частка раскрывае, у чым праблема, і мае форму пытання.

04

Словы так, такі, адзін

Двукроп’е ставіцца, калі ў першай частцы ёсць словы так, такі, адзін (адна, адно), змест якіх раскрываецца ў другой частцы.

Паглядзім, як гэта працуе

Зробім так: вы адпачняце, я прыгатую вячэру.

Што значыць так, раскрываюць дзве наступныя часткі. Паміж імі коска: яны пералічваюць дзеянні. Схема: [так] : [ ], [ ].

Яшчэ прыклад

У нашай вёсцы хадзіла такая пагалоска: у вырай, у далёкія цёплыя краіны, журавы пад сваімі шырокімі крыламі нясуць ластавак (А. Бялевіч).

Змест слова такая раскрываецца ў другой частцы.

05

Абагульняльная першая частка

Двукроп’е ставіцца, калі першая частка выступае як абагульняльная ў адносінах да наступных частак, што раскрываюць яе змест.

Наступныя часткі раздзяляюцца паміж сабой коскамі. Схема: [абагульняльная частка] : [ ], [ ].

Паглядзім, як гэта працуе

Зямля жыве: у бераг б’юць прылівы, у вырай адлятаюць журавы (С. Грахоўскі).

Першая частка абагульняе, дзве наступныя паказваюць, як менавіта жыве зямля.

Калі абагульняльная частка стаіць у канцы, пасля пераліку, ставіцца не двукроп’е, а працяжнік (§ 29).

Прасочваем шлях

Як праверыць, ці патрэбна двукроп’е

  1. Знаходзім часткі

    Падкрэсліваем граматычныя асновы, вызначаем мяжу паміж часткамі.

    Аляксей азірнуўся | перад ім стаяў пяхотны старшына.

  2. Ставім пытанне ад першай часткі да другой

    Што? Чаму? Што ўбачыў (пачуў, адчуў)? Калі другая частка адказвае на такое пытанне, яна тлумачыць першую.

    Азірнуўся — і ўбачыў што? — перад ім стаяў старшына.

  3. Правяраем устаўкай

    Падстаўляем на месца паўзы: што, а іменна, бо, таму што, і ўбачыў, што…

    Аляксей азірнуўся і ўбачыў, што перад ім стаяў старшына.

  4. Ставім двукроп’е

    Калі ўстаўка падыходзіць — паміж часткамі двукроп’е.

    Аляксей азірнуўся: перад ім стаяў пяхотны старшына (І. Мележ).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Навошта тут двукроп’е?

Вызначы, што выражае другая частка пасля двукроп’я.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Двукроп’е — знак тлумачэння. Паразважай, як ён звязаны з сэнсам частак.

Параўнай: «Вясна наступіла дружна: дапамаглі цёплыя дажджы і яснае сонейка» і «Дапамаглі цёплыя дажджы і яснае сонейка — вясна наступіла дружна». Чаму пры перастаноўцы частак мяняецца знак?

Зверыць разважанне

У першым сказе другая частка называе прычыну таго, пра што сказана ў першай (можна ўставіць бо), — гэта адзін з выпадкаў двукроп’я. Пасля перастаноўкі першай стала прычына, а другая частка ўтрымлівае вывад, вынік з яе (можна ўставіць таму). Калі другая частка змяшчае вывад, ставіцца працяжнік (§ 29). Значыць, знак залежыць не ад слоў, а ад сэнсавых адносін паміж часткамі і іх парадку.

Чаму ў сказе «Перад гаспадаром паўстала праблема: як камфортна размясціць гасцей?» у канцы стаіць пытальнік, хоць першая частка — апавядальная?

Зверыць разважанне

Знак у канцы складанага сказа залежыць ад апошняй часткі. Другая частка тут — прамое пытанне, і менавіта яна заканчвае сказ, таму ў канцы ставіцца пытальнік. Двукроп’е паміж часткамі паказвае, што пытанне раскрывае змест слова праблема.

«Падумалася: хутка прыйдзе вясна» і «Я падумаў: хутка прыйдзе вясна». Абодва сказы з двукроп’ем. Чым адрозніваецца першая частка і да якога выпадку падручніка адносіцца кожны сказ?

Зверыць разважанне

У першым сказе першая частка безасабовая: у ёй няма і не можа быць дзейніка (падумалася). Другая частка разгортвае значэнне гэтай безасабовай часткі. У другім сказе ёсць дзейнік я і выказнік падумаў — слова са значэннем успрымання, і другая частка дапаўняе выказнік (падумаў, што…). Знак аднолькавы, але падручнік адносіць сказы да розных выпадкаў.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Знак-тлумачэнне

    Двукроп’е паказвае, што другая частка тлумачыць першую: паясняе, раскрывае прычыну, дапаўняе ці раскрывае яе змест.

  2. Паясненне і прычына

    Пры паясненні можна ўставіць што, як, а іменна; пры прычыне — бо, таму што.

  3. Дзеясловы ўспрымання

    Пасля выказнікаў убачыць, пачуць, адчуць, зразумець, падумаць, успомніць, прыслухацца другая частка часта дапаўняе выказнік — двукроп’е.

  4. Безасабовая частка

    Калі першая частка безасабовая (падумалася, стала зразумела), а другая разгортвае яе значэнне, ставіцца двукроп’е.

  5. Пытанне і словы-сігналы

    Двукроп’е ставіцца перад прамым пытаннем, а таксама пасля слоў так, такі, адзін, змест якіх раскрываецца далей.

  6. Абагульненне ў пачатку

    Калі абагульняльная частка стаіць першай, пасля яе двукроп’е; калі ў канцы — працяжнік.

Памятка: разбор па кроках

Бойся спазніцца з харошым учынкам: тонка прадзецца жыццёвая ніць (Н. Мацяш) — другая частка раскрывае прычыну, можна ўставіць бо.

  1. Знайдзі часткі. Падкрэслі граматычныя асновы і вызначы мяжу паміж часткамі.
  2. Пастаў пытанне. Ад першай часткі да другой: што? чаму? што ўбачыў (адчуў)? што значыць так?
  3. Правяраем устаўкай. Калі можна ўставіць што, а іменна, бо, таму што, і ўбачыў, што — паміж часткамі двукроп’е.

Цяпер растлумач: У якіх выпадках паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа ставіцца двукроп’е і як гэта праверыць?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія словы можна ўставіць паміж часткамі, калі другая частка паясняе змест першай?
2. Што выражае другая частка ў сказе «Як позна ліпы сёлета цвітуць: было так доўга холадна і хмарна»?
3. Які знак патрэбны: «Аляксей азірнуўся [?] перад ім стаяў пяхотны старшына»?
4. Якая першая частка звычайна бывае ў сказе, дзе другая частка разгортвае яе значэнне?
5. У якім сказе двукроп’е раскрывае змест слова так?
6. Якое з гэтых слоў не адносіцца да слоў са значэннем успрымання, пасля якіх часта ставіцца двукроп’е?
7. Які знак ставіцца ў канцы сказа «Перад гаспадаром паўстала праблема: як камфортна размясціць гасцей»?
8. У якім сказе паміж часткамі трэба паставіць двукроп’е?
9. Чаму ў сказе «Зямля жыве: у бераг б’юць прылівы, у вырай адлятаюць журавы» стаіць двукроп’е?
10. Якую ролю выконвае двукроп’е ў сказе «Кажуць людзі: у год раз ночкай з гуслямі дзед з кургана выходзіць»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑