Вучымся ставіць працяжнік паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа: пры ўмове або часе, вывадзе, супрацьпастаўленні, хуткай змене падзей, абагульненні ў канцы і параўнанні — і паўтараем усе знакі ў бяззлучнікавых сказах.
Бабуля любіць паўтараць: «Рана ўстанеш — многа зробіш». Сястра, якая вучыцца ў трэцім класе, пытаецца: «А чаму тут рыска, а не коска?» Паспрабуй сказаць інакш: «Калі рана ўстанеш, многа зробіш». Першая частка называе ўмову — і менавіта гэтыя адносіны патрабуюць працяжніка.
Якія сэнсавыя адносіны паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа патрабуюць працяжніка і чым ён адрозніваецца ад двукроп’я?
Працяжнік паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа ставіцца, калі ў першай частцы паказваецца ўмова або час дзеяння, пра якія паведамляецца ў другой частцы. У такім выпадку ў першую частку можна ўставіць злучнік калі.
Схема: [умова / час дзеяння] — [ ].
Сонца паднялося вышэй — на зямлю сышла гарачыня (І. Мележ).
Калі сонца паднялося вышэй, на зямлю сышла гарачыня.
Рана ўстанеш — многа зробіш.
Калі рана ўстанеш — умова.
Працяжнік ставіцца, калі другая частка змяшчае вывад з таго, пра што паведамляецца ў першай. На месцы працяжніка можна ўставіць злучнікі і, аж, таму.
Працяжнік ставіцца, калі змест частак супрацьпастаўляецца або супастаўляецца. Паміж такімі часткамі можна ўставіць злучнікі але, ды, а.
Заспявае жаўрук — вясна адгукаецца ў сэрцы гулам (В. Ададурава).
Заспявае жаўрук, і вясна адгукаецца. Схема: [ ] — [вывад].
Рад бы госцю — прысмакаў шкада. Хацеў сказаць — не хапіла адвагі (В. Адамчык).
Рад бы госцю, ды прысмакаў шкада; хацеў сказаць, але не хапіла адвагі.
Працяжнік ставіцца, калі ў сказе гаворыцца пра хуткую змену падзей, нечаканасць. На месцы працяжніка можна ўставіць злучнік і.
Раптам бераг адступае — луг зялёны вырастае (М. Танк).
Падзеі змяняюцца імгненна, нечакана; на гэта ўказвае і слова раптам.
Не прайшло і паўгадзіны — хмары закрылі ўсё неба (паводле І. Мележа).
Хуткая, нечаканая змена — працяжнік.
Працяжнік ставіцца, калі апошняя частка з’яўляецца абагульняльнай у адносінах да папярэдніх.
Працяжнік ставіцца, калі другая частка з’яўляецца параўнаннем у адносінах да першай. Паміж часткамі можна ўставіць злучнікі як, быццам, як быццам.
Ніжэй стала хадзіць сонца, пажаўцела трава на паплавах, збіраюцца стайкамі вераб’і — усё гаворыць аб наступленні восені (В. Хомчанка).
Тры часткі пералічваюць прыметы, апошняя іх абагульняе. Схема: [ ], [ ], [ ] — [абагульненне].
Князь без дружыны — без лука страла (В. Зуёнак). Ідзе па вуліцы — лебедзь плыве.
Ідзе па вуліцы, быццам лебедзь плыве. Схема: [ ] — [параўнанне].
| Адносіны | Знак | Прыклад |
|---|---|---|
| другая частка — прычына (бо) | двукроп’е | Вясна наступіла дружна: дапамаглі цёплыя дажджы. |
| другая частка — вывад, вынік (таму, і) | працяжнік | Заспявае жаўрук — вясна адгукаецца ў сэрцы. |
| першая частка — умова, час (калі) | працяжнік | Рана ўстанеш — многа зробіш. |
| другая частка раскрывае змест першай | двукроп’е | Збылася мара паэта: беларусы сталі людзьмі звацца. |
| абагульняльная частка ў пачатку | двукроп’е | Зямля жыве: у бераг б’юць прылівы, у вырай адлятаюць журавы. |
| абагульняльная частка ў канцы | працяжнік | …збіраюцца стайкамі вераб’і — усё гаворыць аб наступленні восені. |
Знак паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа залежыць ад сэнсавых адносін паміж імі: пералік — коска або кропка з коскай; тлумачэнне другой часткай першай — двукроп’е; умова, час, вывад, супрацьпастаўленне, хуткая змена, параўнанне — працяжнік.
| Знак | Калі ставіцца (практ. 203) |
|---|---|
| коска | пералічваюцца падзеі, з’явы; адносіны адначасовасці або паслядоўнасці |
| кропка з коскай | часткі развітыя, маюць свае знакі або адносна незалежныя па сэнсе |
| двукроп’е | другая частка дапаўняе, раскрывае, удакладняе змест першай; выражае прамое пытанне |
| працяжнік | змест частак супрацьпастаўляецца; другая частка — параўнанне (а таксама ўмова, час, вывад, хуткая змена) |
Зямля дзяцей тваіх не кіне, зямля — аснова ўсёй Айчыне (Я. Колас).
Паміж часткамі тут коска. Працяжнік стаіць унутры другой часткі — паміж дзейнікам і выказнікам, выражанымі назоўнікамі.
Падкрэсліваем асновы, вызначаем мяжу.
Гэта не вецер калыша лясы | гэта трывогі звіняць галасы.
Спрабуем: калі, таму, і, але, а, быццам — працяжнік; бо, што, а іменна — двукроп’е; калі пасуе толькі пералік — коска.
Гэта не вецер калыша лясы, а трывогі звіняць галасы.
Пара «не … а» паказвае на супрацьпастаўленне.
Першая частка адмаўляе, другая сцвярджае.
Супрацьпастаўленне — працяжнік.
Гэта не вецер калыша лясы — гэта трывогі звіняць галасы (М. Танк).
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Смерці ў Паэта няма — ёсць нараджэнне (Я. Янішчыц) — змест частак супрацьпастаўляецца (можна ўставіць а), таму працяжнік.
Задача 1. Напішы запіску малодшаму брату (3 сказы), калі ты затрымліваешся пасля ўрокаў. Ужыві два бяззлучнікавыя сказы з працяжнікам: з умовай і з вывадам.
Максім, я буду дома ў пяць. Прыйдзеш са школы — разагрэй суп. Зробіш урокі — пойдзем разам на каток.
Праверце: першыя часткі выражаюць умову або час (калі прыйдзеш, калі зробіш), таму паміж часткамі працяжнік.
Задача 2. Практ. 199. Запішы 4 сказы на тэму «Беларуская мова»: просты, складаназлучаны, складаназалежны і бяззлучнікавы складаны з працяжнікам.
Мова — душа народа. Мова захоўвае вопыт продкаў, і праз яе мы адчуваем сувязь з імі. Чалавек, які ведае родную мову, лепш разумее сваю гісторыю. Забудзем родную мову — страцім частку сябе.
Праверце: у апошнім сказе першая частка выражае ўмову (калі забудзем), таму працяжнік; у першым працяжнік стаіць паміж дзейнікам і выказнікам — гэта просты сказ.
Задача 3. Аднакласніца напісала ў рэферат: «Ніжэй стала хадзіць сонца, пажаўцела трава: усё гаворыць аб наступленні восені. Заспявае жаўрук: вясна адгукаецца ў сэрцы». Знайдзі і выправі памылкі.
Ніжэй стала хадзіць сонца, пажаўцела трава — усё гаворыць аб наступленні восені. Заспявае жаўрук — вясна адгукаецца ў сэрцы.
Праверце: абагульняльная частка ў канцы — працяжнік (двукроп’е — калі абагульненне ў пачатку); другая частка, што змяшчае вывад, — таксама працяжнік.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Практ. 200. Размяркуй бяззлучнікавыя складаныя сказы па групах у залежнасці ад знака на месцы [?].
Працяжнік паміж часткамі перадае розныя адносіны. Паразважай, як іх распазнаць.
Практ. 195. «Не каліна над вадою пахіліла голле — плача маці сярод поля, праклінае долю» (П. Трус). Якія адносіны паміж часткамі і чаму такая будова тыповая для народнай песні?
Першая частка адмаўляе вобраз (не каліна пахіліла голле), другая называе тое, што адбываецца насамрэч (плача маці). Змест частак супрацьпастаўляецца: можна ўставіць а — таму працяжнік. Такі прыём называюць адмоўным параўнаннем: з’ява прыроды і пачуццё чалавека спачатку ставяцца побач, а потым адна замяняецца другой. Ён часта сустракаецца ў беларускіх народных песнях, і паэт свядома карыстаецца ім.
Чаму ў сказе «Зямля жыве: у бераг б’юць прылівы, у вырай адлятаюць журавы» двукроп’е, а ў сказе «Ніжэй стала хадзіць сонца, пажаўцела трава, збіраюцца стайкамі вераб’і — усё гаворыць аб наступленні восені» — працяжнік? Абодва маюць абагульняльную частку.
Справа ў месцы абагульняльнай часткі. Калі яна стаіць першай, наступныя часткі раскрываюць яе змест — ставіцца двукроп’е (як пасля абагульняльнага слова перад аднароднымі членамі). Калі абагульняльная частка стаіць у канцы, пасля пераліку, яна падсумоўвае сказанае — ставіцца працяжнік (як перад абагульняльным словам пасля аднародных членаў).
У сказах «Вясна мінецца — прыйдзе лета» (Я. Колас) і «Вясна наступіла дружна: дапамаглі цёплыя дажджы» па дзве часткі. Чаму знакі розныя? Прапануй злучнікі для праверкі.
У першым сказе можна ўставіць калі: калі вясна мінецца, прыйдзе лета — першая частка выражае час, таму працяжнік. У другім сказе можна ўставіць бо: вясна наступіла дружна, бо дапамаглі дажджы — другая частка выражае прычыну, таму двукроп’е. Устаўка злучніка — надзейная праверка сэнсавых адносін.
Калі першая частка паказвае ўмову або час (можна ўставіць калі), паміж часткамі ставіцца працяжнік.
Калі другая частка змяшчае вывад або вынік (можна ўставіць і, аж, таму), ставіцца працяжнік.
Пры супрацьпастаўленні або супастаўленні зместу частак (але, ды, а) ставіцца працяжнік.
Хуткая змена падзей, нечаканасць таксама перадаецца працяжнікам; на яго месцы можна ўставіць і.
Працяжнік ставіцца перад абагульняльнай апошняй часткай і перад часткай-параўнаннем (як, быццам).
Прычына ў другой частцы — двукроп’е, вывад у другой частцы — працяжнік: знак выбіраецца па сэнсе і парадку частак.
Хочаш быць разумным — бяры прыклад з разумных людзей (А. Чарнышэвіч) — першая частка выражае ўмову (калі хочаш…), таму працяжнік.
Цяпер растлумач: Якія сэнсавыя адносіны паміж часткамі бяззлучнікавага складанага сказа патрабуюць працяжніка і чым ён адрозніваецца ад двукроп’я?
Загрузка прагрэсу…