Складаныя сказы з рознымі відамі сувязі частак: будова, значэнне, ужыванне

§ 30. Паняцце пра складаны сказ з рознымі відамі сувязі частак

Знаёмімся са складанымі сказамі з рознымі відамі сувязі частак: вучымся знаходзіць у іх сэнсавыя (логіка-структурныя) часткі, вызначаць сродкі сувязі і будаваць схемы.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Аліна запісала ў дзённік: «Урокі скончыліся, мы пайшлі ў парк, і там я зразумела, што восень ужо зусім блізка». Яна знайшла чатыры граматычныя асновы, але не змагла адказаць, які гэта сказ: складаназлучаны, складаназалежны ці бяззлучнікавы. Адказ — ніводны з іх паасобку: тут часткі звязаны рознымі відамі сувязі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое складаны сказ з рознымі відамі сувязі частак і як вызначыць яго сэнсавыя часткі і сродкі сувязі?

01

Што такое сказ з рознымі відамі сувязі

Складаны сказ з рознымі відамі сувязі частак — гэта сказ, які складаецца з трох і больш частак, звязаных паміж сабой рознымі відамі сувязі: злучальнай, падпарадкавальнай, бяззлучнікавай.

Сувязь паміж часткамі такога сказа ўсведамляецца на лагічным, сэнсавым і граматычным узроўнях. Адпаведна адзінкі сказа аб’ядноўваюцца ў своеасаблівыя сэнсавыя (логіка-структурныя) часткі (блокі).

Паглядзім, як гэта працуе

¹Была восень з апошнімі днямі спакойнай нейкай красы, і ²была ва ўсім незразумелая цярплівасць адзінокага лістка, ³што біўся на галінцы, не хочучы ці не могучы адарвацца і ўпасці (М. Стральцоў).

Першая частка пабудавана як просты сказ. Другая і трэцяя ўтвараюць складаназалежны сказ з даданай азначальнай часткай (злучальнае слова што), звязаны з першай злучнікам і. Гэта дзве сэнсавыя часткі. Схема: I {[ ]}, і II {[ ], (што…)}.

У схемах на гэтай старонцы ў фігурных дужках { } — сэнсавая частка (блок), у падручніку яна абведзена рамкай; I, II — нумары блокаў.

02

Сродкі сувязі

Часткі складаных сказаў з рознымі відамі сувязі нагадваюць складаназлучаныя, складаназалежныя і бяззлучнікавыя складаныя сказы. Сродкамі сувязі ў складаных сказах з рознымі відамі сувязі частак выступаюць:

  • інтанацыя;
  • злучальныя і падпарадкавальныя злучнікі (злучальныя словы).

Паводле таго, якой сувяззю аб’яднаны сэнсавыя часткі, такія сказы дзеляцца на тры групы (энцыклапедыя «Беларуская мова», практ. 205): блокі звязаны злучальнымі злучнікамі, падпарадкавальнымі злучнікамі або бяззлучнікавай сувяззю.

Параўноўваем і заўважаем

Тры групы сказаў

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Чым звязаны блокіПрыкладСхема
злучальны злучнікІдуць касцы, звіняць іх косы, вітаюць іх буйныя росы, а краскі ніжай гнуць галовы…I {[ ], [ ], [ ]}, а II {[ ]}.
падпарадкавальны злучнікКолькі б мы ні хадзілі…, ніколі не здасца чэрствым твой хлеб і ніколі не будзе скупою рука твая…I {(колькі б…), …}, II {[ ] і [ ]}!
бяззлучнікавая сувязьЛісічак набраў каля сцежкі-вяртухі, што да хаты лісінай вяла; падбярозавікаў — пад бярозай-шаптухай…I {[ ], (што…)}; II {[ ], (дзе…)}.
03

Блокі звязаны злучальнымі злучнікамі

У сказах першай групы сэнсавыя часткі звязаны пры дапамозе злучальных злучнікаў.

Паглядзім, як гэта працуе

¹Яны [ласі] не чуюць завірухі, ²ціш першабытная кругом, і ³выстрал, ⁴што ўдарыць глуха, ³ім прагучыць, як летні гром (М. Танк).

Блок I — дзве бяззлучнікава звязаныя часткі; блок II — складаназалежны сказ, дададзеная частка ўстаўлена ў сярэдзіну галоўнай. Блокі злучае і. Схема: I {[ ], [ ]}, і II {[ , (што…), … ]}.

Яшчэ прыклад

¹Ідуць касцы, ²звіняць іх косы, ³вітаюць іх буйныя росы, а ⁴краскі ніжай гнуць галовы, пачуўшы косак звон сталёвы (Я. Колас).

Схема: I {[ ], [ ], [ ]}, а II {[ ]}.

04

Блокі звязаны падпарадкавальнымі злучнікамі

У сказах другой групы сэнсавыя часткі звязаны пры дапамозе падпарадкавальных злучнікаў.

Паглядзім, як гэта працуе

¹Колькі б мы ні хадзілі па тваіх дарогах, ²колькі б вёснаў ні сустракалі пад дахам тваіх нябёс, ³колькі б разоў ні наталялі смагу твае ручаіны, ⁴ніколі не здасца чэрствым твой хлеб і ⁵ніколі не будзе скупою рука твая, Бацькаўшчына! (М. Лужанін).

Блок I — тры даданыя часткі (колькі б…), блок II — дзве галоўныя, звязаныя злучнікам і. Даданыя часткі адносяцца да ўсяго другога блока. Схема: I {(Колькі б…), (колькі б…), (колькі б…)}, II {[ ] і [ ]}!

05

Блокі звязаны бяззлучнікавай сувяззю

У сказах трэцяй групы сэнсавыя часткі звязаны пры дапамозе бяззлучнікавай сувязі.

Паглядзім, як гэта працуе

¹Лісічак набраў каля сцежкі-вяртухі, ²што да хаты лісінай вяла; ³падбярозавікаў — пад бярозай-шаптухай, ⁴дзе капэла чмяліная пела-гула (М. Танк).

Кожны блок — складаназалежны сказ з даданай азначальнай часткай; паміж блокамі кропка з коскай (у блоках ёсць свае коскі). Схема: I {[ ], (што…)}; II {[ ], (дзе…)}.

Практ. 206

Хмара на гарадок найшла неспадзявана: свяціла нізкае сонца, і раптам у вокнах пацямнела (І. Чыгрынаў).

Блок I — просты сказ, блок II — складаназлучаны; блокі звязаны бяззлучнікава (двукроп’е). Схема: I {[ ]} : II {[ ], і [ ]}.

Прасочваем шлях

Як разабраць сказ з рознымі відамі сувязі

  1. Знаходзім і нумаруем асновы

    Колькі граматычных асноў — столькі частак; іх павінна быць не менш за тры.

    ¹Хлопец гаварыў, і ²голас яго зрываўся на дзіцячы крык, ³у якім чуліся крыўда, боль.

  2. Вызначаем сувязь паміж суседнімі часткамі

    Шукаем злучальныя і падпарадкавальныя злучнікі, злучальныя словы; дзе іх няма — сувязь бяззлучнікавая.

    1–2: злучальны злучнік і; 2–3: злучальнае слова «у якім».

  3. Вылучаем сэнсавыя блокі

    Часткі, звязаныя цесней, аб’ядноўваем у блок; блокі звычайна мяжуюць там, дзе мяняецца від сувязі.

    I — Хлопец гаварыў; II — голас зрываўся на крык, у якім чуліся крыўда, боль.

  4. Будуем схему

    Схема паказвае блокі і сродак сувязі паміж імі.

    I {[ ]}, і II {[ ], (у якім…)}.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Чым звязаны сэнсавыя блокі?

Вызначы, з дапамогай чаго звязаны сэнсавыя часткі (блокі) складанага сказа з рознымі відамі сувязі.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Сказ з рознымі відамі сувязі — як канструктар з некалькіх блокаў. Паразважай.

Практ. 209. Сказ «Хто аддае ніве, што яна родзіць, той да суседа па хлеб не ходзіць» мае тры часткі. Ці з’яўляецца ён складаным сказам з рознымі відамі сувязі?

Зверыць разважанне

Не. Частак тры: той не ходзіць (галоўная), хто аддае ніве (даданая, далучаецца злучальным словам хто і раскрывае змест слова той), што яна родзіць (даданая, залежыць ад першай даданай). Усе часткі звязаны толькі падпарадкавальнай сувяззю, таму гэта складаназалежны сказ з паслядоўным падпарадкаваннем. Для сказа з рознымі відамі сувязі трэба, каб відаў сувязі было не менш за два.

Чаму складаны сказ з рознымі відамі сувязі не можа складацца з дзвюх частак?

Зверыць разважанне

Паміж дзвюма часткамі ёсць толькі адна мяжа і, значыць, толькі адзін від сувязі: злучальная, падпарадкавальная або бяззлучнікавая. Каб сувязь была рознай, патрэбны хоць бы дзве межы, а значыць — тры і больш частак. Таму падручнік і азначае такі сказ як сказ з трох і больш частак.

У сказе М. Танка «Яны не чуюць завірухі, ціш першабытная кругом, і выстрал, што ўдарыць глуха, ім прагучыць, як летні гром» перад і стаіць коска, а даданая частка што ўдарыць глуха ўстаўлена ў сярэдзіну галоўнай. Як дапамагае ў гэтым разабрацца падзел на блокі?

Зверыць разважанне

Калі вылучыць блокі, будова становіцца відавочнай: блок I — дзве бяззлучнікавыя часткі (не чуюць; ціш кругом), блок II — складаназалежны сказ (выстрал прагучыць, што ўдарыць). Коска перад і стаіць на мяжы блокаў, бо і звязвае іх, а агульнага члена ў блоках няма. Коскі вакол што ўдарыць глуха выдзяляюць даданую частку ўнутры II блока. Без падзелу на блокі лёгка зблытаць, якая коска да чаго адносіцца.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Не менш за тры часткі

    Складаны сказ з рознымі відамі сувязі мае тры і больш частак, звязаных рознымі відамі сувязі.

  2. Тры віды сувязі

    Часткі могуць быць звязаны злучальнай, падпарадкавальнай і бяззлучнікавай сувяззю ў розных спалучэннях.

  3. Сэнсавыя блокі

    Часткі аб’ядноўваюцца ў сэнсавыя (логіка-структурныя) часткі — блокі, якія нагадваюць складаназлучаныя, складаназалежныя і бяззлучнікавыя сказы.

  4. Сродкі сувязі

    Сродкамі сувязі выступаюць інтанацыя, злучальныя і падпарадкавальныя злучнікі, злучальныя словы.

  5. Тры групы

    Паводле сувязі паміж блокамі сказы дзеляцца на тры групы: са злучальнымі злучнікамі, з падпарадкавальнымі злучнікамі, з бяззлучнікавай сувяззю.

  6. Разбор па кроках

    Спачатку знаходзім асновы і сродкі сувязі, потым вылучаем блокі і толькі пасля гэтага будуем схему.

Памятка: разбор па кроках

¹Дзень, ²што пражыты без працы, ¹знікне ў шумлівай мітусні: ³ён не запомніцца і хутка забудзецца (А. Зарыцкі) — паміж першай і другой часткамі падпарадкавальная сувязь (злучальнае слова што), паміж першым блокам і трэцяй часткай — бяззлучнікавая (двукроп’е).

  1. Знайдзі асновы. Пранумаруй граматычныя асновы: частак павінна быць не менш за тры.
  2. Вызначы сродкі сувязі. Знайдзі злучальныя і падпарадкавальныя злучнікі, злучальныя словы; дзе іх няма — бяззлучнікавая сувязь.
  3. Вылучы блокі і пабудуй схему. Аб’яднай цесна звязаныя часткі ў сэнсавыя блокі і пакажы ў схеме сувязь паміж імі.

Цяпер растлумач: Што такое складаны сказ з рознымі відамі сувязі частак і як вызначыць яго сэнсавыя часткі і сродкі сувязі?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. З колькіх частак складаецца складаны сказ з рознымі відамі сувязі частак?
2. Якія віды сувязі могуць спалучацца ў такім сказе?
3. Як называюцца часткі, у якія аб’ядноўваюцца адзінкі сказа з рознымі відамі сувязі?
4. Што не з’яўляецца сродкам сувязі частак у такіх сказах?
5. Які сказ з’яўляецца складаным з рознымі відамі сувязі частак?
6. Колькі частак у сказе «Дзень, што пражыты без працы, знікне ў шумлівай мітусні: ён не запомніцца і хутка забудзецца»?
7. Да якой групы адносіцца сказ «Ідуць касцы, звіняць іх косы, вітаюць іх буйныя росы, а краскі ніжай гнуць галовы»?
8. Якія віды сувязі ў сказе «Любіць прызначана мне лёсам, я не памру, пакуль люблю»?
9. Якая схема адпавядае сказу «На дварэ ідзе сумны дождж, і дарогі раскіслі, рухацца па іх цяжка»?
10. Чым звязаны блокі ў сказе «Лісічак набраў каля сцежкі-вяртухі, што да хаты лісінай вяла; падбярозавікаў — пад бярозай-шаптухай, дзе капэла чмяліная пела-гула»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑