Паўтарэнне вывучанага ў V—VIII класах

§ 4. Слова, словазлучэнне, сказ як асноўныя моўныя адзінкі

Паўторым, чым адрозніваюцца асноўныя адзінкі мовы — слова, словазлучэнне і сказ, якія бываюць віды сувязі ў словазлучэнні і чым беларускае кіраванне адрозніваецца ад рускага.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Ксенія пераклала для праекта сказ: «Брат хварэе грыпам, і я клапачуся аб ім». Настаўніца падкрэсліла «хварэе грыпам». Словы правільныя, а словазлучэнне — не. Чаму слова можна ўзяць са слоўніка, а словазлучэнне трэба будаваць па законах беларускай мовы?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым адрозніваюцца слова, словазлучэнне і сказ і як правільна будаваць словазлучэнні ў беларускай мове?

01

Слова

Слова — фанетычна і граматычна аформленая адзінка мовы з пэўным значэннем. Яно называе прадметы, дзеянні, прыметы прадметаў і выкарыстоўваецца як гатовая, вядомая адзінка мовы.

Значэнні слова тлумачыць слоўнік. Аднолькавыя па гучанні і напісанні, але розныя па значэнні словы (амонімы) падаюцца ў розных слоўнікавых артыкулах.

Паглядзім, як гэта працуе

Штучны¹: штучнае валакно, штучная ветлівасць. Штучны²: штучны тавар, штучная аплата.

Штучны¹ — ‘ненатуральны’ або ‘прытворны’ (два значэнні мнагазначнага слова), штучны² — ‘які лічыцца па штуках’. Гэта амонімы. У тэксце пра эсперанта «штучная мова» — мова, створаная чалавекам, а не тая, што склалася натуральна.

02

Словазлучэнне

Словазлучэнне складаецца з галоўнага і залежнага слоў. Яно называе прадметы, дзеянні, прыметы прадметаў больш дакладна, чым слова, удакладняе іх характарыстыкі і выступае ў якасці часткі паведамлення.

Ад галоўнага слова да залежнага ставяць пытанне. Паводле галоўнага слова словазлучэнні бываюць іменныя (галоўнае слова — назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік), дзеяслоўныя (галоўнае — дзеяслоў, дзеепрыслоўе) і прыслоўныя (галоўнае — прыслоўе).

Не з’яўляюцца словазлучэннямі: дзейнік з выказнікам (граматычная аснова), аднародныя члены сказа, спалучэнне самастойнага слова са службовым.

Паглядзім, як гэта працуе

Дзяржаўныя святы аб’ядноўваюць нас, прымушаюць задумацца над іх сутнасцю, сімвалічным сэнсам.

Словазлучэнні: дзяржаўныя святы, аб’ядноўваюць нас, прымушаюць задумацца, задумацца над сутнасцю, задумацца над сэнсам, іх сутнасцю, сімвалічным сэнсам. «Святы аб’ядноўваюць» — граматычная аснова, а «сутнасцю, сэнсам» — аднародныя члены; гэта не словазлучэнні.

Параўноўваем і заўважаем

Слова, словазлучэнне, сказ

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
АдзінкаШто робіцьПрыкмета
слованазывае прадмет, дзеянне, прыметугатовая адзінка мовы
словазлучэнненазывае больш дакладнагалоўнае + залежнае слова
сказпаведамляе, пытае, заахвочваемае граматычную аснову
03

Віды сінтаксічнай сувязі

У словазлучэнні залежнае слова звязваецца з галоўным дапасаваннем, кіраваннем або прымыканнем.

СувязьШто адбываеццаПрыклад
дапасаваннезалежнае слова ўжываецца ў тых жа родзе, ліку, склоне, што і галоўнаедзяржаўныя святы
кіраваннегалоўнае слова патрабуе ад залежнага пэўнага склонуаб’ядноўваюць нас
прымыканненязменнае залежнае слова звязана па сэнсепрымушаюць задумацца
Паглядзім, як гэта працуе

дзяржаўныя святы → дзяржаўнага свята; аб’ядноўваюць нас → аб’ядноўвала нас; прымушаюць задумацца → прымушаў задумацца.

Змянілі галоўнае слова: пры дапасаванні змянілася і залежнае, пры кіраванні склон залежнага застаўся (нас — В. скл.), пры прымыканні залежнае слова нязменнае. Займеннік іх (іх сутнасцю) — таксама прымыканне: прыналежнае іх не змяняецца.

04

Кіраванне ў беларускай мове

Многія беларускія словы патрабуюць іншага склону або прыназоўніка, чым адпаведныя рускія. Пры перакладзе нельга капіраваць рускае кіраванне.

Па-беларускуПа-руску
дараваць сябру (Д. скл.)простить друга
жартаваць з суседкішутить над соседкой
падарожнічаць па гарадах (М. скл.)путешествовать по городам
клапаціцца пра дзяцей, аб дзецяхзаботиться о детях
ехаць дарогай, па дарозеехать по дороге
хварэць на грыпболеть гриппом
паехаць да сваякоўпоехать к родственникам
загадчык аддзяленнязаведующий отделением
падобны да маціпохож на мать

Адрозніваецца і род некаторых назоўнікаў, таму мяняецца дапасаванне: ромашка аптечная… её включают → рамонак аптэчны… яго ўключаюць.

05

Сказ

Сказ мае граматычную аснову, перадае паведамленне (інфармацыю), пытанне ці заахвочванне да чаго-небудзь і з’яўляецца сродкам зносін.

На пісьме межы сказаў абазначаюць знакі ў канцы сказа і вялікая літара ў пачатку наступнага. Каб вызначыць межы, шукаюць граматычныя асновы і сэнсавыя часткі.

Паглядзім, як гэта працуе

Такія святы збіраюць нас разам. Яны прадвеснікі сустрэч з сябрамі, аднадумцамі, калегамі. У нас ёсць галоўнае — мірная Беларусь, а залогам паспяховага развіцця краіны з’яўляецца адзінства народа.

Межы паміж сказамі праходзяць пасля завершаных паведамленняў: святы збіраюць; яны (з’яўляюцца) прадвеснікамі; у нас ёсць галоўнае. Унутры трэцяга сказа дзве асновы, звязаныя злучнікам а, таму перад а — коска.

Прасочваем шлях

Як разабраць словазлучэнне

  1. Знаходзім галоўнае слова

    Ад яго ставім пытанне да залежнага.

    задумацца (над чым?) над сутнасцю

  2. Вызначаем від словазлучэння

    Па часціне мовы галоўнага слова.

    задумацца — дзеяслоў, словазлучэнне дзеяслоўнае

  3. Вызначаем від сувязі

    Змяняем галоўнае слова і глядзім, ці мяняецца залежнае.

    задумаўся над сутнасцю — склон не змяніўся: кіраванне

  4. Правяраем норму

    Ці правільныя прыназоўнік і склон па-беларуску.

    хварэць на грып, а не «хварэць грыпам»

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Дапасаванне, кіраванне ці прымыканне?

Словазлучэнні ўзяты з тэксту пра скапу і чорнага бусла (практ. 29). Вызначы від сувязі. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Паразважай, як уладкаваны словазлучэнні і чаму беларуская мова будуе іх па-свойму.

Чаму «птушкі ляцяць» — не словазлучэнне, хоць тут два звязаныя самастойныя словы?

Зверыць разважанне

У словазлучэнні адно слова галоўнае, а другое залежнае: ад галоўнага ставіцца пытанне да залежнага. Дзейнік і выказнік узаемазалежныя: выказнік дапасуецца да дзейніка, але і дзейнік без выказніка не стварае паведамлення. Яны ўтвараюць граматычную аснову сказа — гэта ўжо паведамленне, а не назва. Таму аснову словазлучэннем не лічаць.

Чаму слова «грып» можна проста перакласці са слоўніка, а словазлучэнне «болеть гриппом» пры перакладзе трэба перабудаваць?

Зверыць разважанне

Слова — гатовая адзінка мовы, у слоўніку ёсць яго адпаведнік. Словазлучэнне ж будуецца па граматычных правілах кожнай мовы: галоўнае слова патрабуе пэўнага склону і прыназоўніка. Беларускі дзеяслоў хварэць патрабуе на + вінавальны склон, таму правільна хварэць на грып. Калі скапіраваць рускае кіраванне, атрымаецца памылка — калька.

Чаму ў сказе «Рыбу ловіць падпільноўваючы» коскі няма, а ў сказе «Падпільноўваючы рыбу, бусел доўга стаіць на месцы» — ёсць?

Зверыць разважанне

У першым сказе адзіночнае дзеепрыслоўе стаіць пасля выказніка і абазначае спосаб дзеяння (ловіць як?) — яно блізкае па значэнні да прыслоўя і таму не выдзяляецца. У другім сказе ёсць дзеепрыслоўны зварот (падпільноўваючы рыбу), які абазначае дадатковае дзеянне; такі зварот выдзяляецца коскамі.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Слова

    Слова — фанетычна і граматычна аформленая адзінка з пэўным значэннем; яно называе і выкарыстоўваецца як гатовая адзінка мовы.

  2. Словазлучэнне

    Словазлучэнне складаецца з галоўнага і залежнага слоў, называе больш дакладна і выступае як частка паведамлення.

  3. Сказ

    Сказ мае граматычную аснову, перадае паведамленне, пытанне ці заахвочванне і з’яўляецца сродкам зносін.

  4. Не словазлучэнні

    Граматычная аснова, аднародныя члены і спалучэнне са службовым словам словазлучэннямі не лічацца.

  5. Тры віды сувязі

    Дапасаванне (дзяржаўныя святы), кіраванне (аб’ядноўваюць нас), прымыканне (прымушаюць задумацца).

  6. Беларускае кіраванне

    Хварэць на грып, жартаваць з суседкі, сумаваць па доме, падобны да маці — рускае кіраванне не капіруем.

Памятка: разбор па кроках

дзяржаўныя святы — дапасаванне; аб’ядноўваюць нас — кіраванне; прымушаюць задумацца — прымыканне.

  1. Знайдзі галоўнае слова. Пастаў ад яго пытанне да залежнага; аснову і аднародныя члены адкінь.
  2. Вызначы від словазлучэння. Іменнае, дзеяслоўнае ці прыслоўнае — па галоўным слове.
  3. Вызначы від сувязі. Змяні галоўнае слова: дапасаванне, кіраванне ці прымыканне.

Цяпер растлумач: Чым адрозніваюцца слова, словазлучэнне і сказ і як правільна будаваць словазлучэнні ў беларускай мове?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якая характарыстыка адносіцца да слова?
2. Што з’яўляецца словазлучэннем?
3. Які від сувязі ў словазлучэнні «аб’ядноўваюць нас»?
4. У якім словазлучэнні сувязь — дапасаванне?
5. Які варыянт адпавядае беларускай норме?
6. Як правільна сказаць па-беларуску?
7. Да якога віду належыць словазлучэнне «падобны да маці»?
8. Чым з’яўляюцца словы штучны¹ (‘ненатуральны’) і штучны² (‘які лічыцца па штуках’)?
9. Што характэрна для сказа?
10. У якім радзе ўсе словазлучэнні пабудаваны правільна?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑