Складаныя сказы з рознымі відамі сувязі частак: будова, значэнне, ужыванне

§ 31. Знакі прыпынку паміж часткамі ў складаных сказах з рознымі відамі сувязі частак

Вучымся расстаўляць знакі прыпынку на мяжы логіка-структурных частак складанага сказа з рознымі відамі сувязі, асабліва пры агульнай частцы і пры збегу злучнікаў, а таксама паўтараем увесь раздзел. Знаёмімся з аўтабіяграфіяй, заявай, тэзісамі і канспектам.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Ліза напісала ў чат класа: «Заўтра экскурсія ў Нясвіж, і калі хто спозніцца, то аўтобус чакаць не будзе». Максім адказаў: «А дзе коска пасля і?» Каб высветліць, хто мае рацыю, трэба ўбачыць, што пасля даданай часткі стаіць то — другая частка парнага злучніка.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як выбраць знак прыпынку на мяжы логіка-структурных частак складанага сказа з рознымі відамі сувязі?

01

Знакі на мяжы частак

У складаных сказах з рознымі відамі сувязі на мяжы логіка-структурных частак ставяцца такія ж знакі прыпынку, што і ў складаназлучаных, складаназалежных і бяззлучнікавых складаных сказах: коска, кропка з коскай, працяжнік, двукроп’е.

Нагадаем: складаны сказ з рознымі відамі сувязі частак складаецца з трох і больш частак, звязаных злучальнай, падпарадкавальнай і бяззлучнікавай сувяззю. Часткі аб’ядноўваюцца ў сэнсавыя (логіка-структурныя) часткі — блокі. Сродкі сувязі — інтанацыя, злучальныя і падпарадкавальныя злучнікі (злучальныя словы).

Паглядзім, як гэта працуе

Безліч выпадкаў і ўспамінаў хваляй нахлынуць, палоняць душу — і здаецца: зноў ты вярнуўся ў той край, дзе пачатак жыцця і пачуцця святога — радзіма (І. Гурскі).

Коска — паміж бяззлучнікавымі часткамі нахлынуць, палоняць; працяжнік перад і — на мяжы логіка-структурных частак; двукроп’е — далей ідзе тлумачэнне; коска перад дзе аддзяляе даданую частку.

02

Агульная частка: коскі няма

Коска не ставіцца паміж логіка-структурнымі часткамі, якія звязаны злучнікамі і, ды (у значэнні і), або, ці:
1) калі ў сказе ёсць агульная даданая частка;
2) калі ў сказе ёсць агульная самастойная частка.

Паглядзім, як гэта працуе

Ужо сонца праглядвала праз вяршаліны хвой і пачынала адчувацца гарачыня летняга дня, калі настаўнікі падышлі да ракі (Я. Колас).

Даданая частка часу адносіцца да абедзвюх частак, звязаных злучнікам і, — таму перад і коскі няма.

Мясцовасць была невясёлая: навокал раскінулася дрыгва ды моклі панурыя лясы (Я. Колас).

Абедзве часткі, звязаныя злучнікам ды (= і), тлумачаць агульную самастойную частку — коскі перад ды няма.

Правіла датычыць толькі злучнікаў і, ды (= і), або, ці. Перад супраціўнымі а, але коска ставіцца і пры агульнай частцы: Зямля яшчэ песцілася ў сонным змроку вясенняй ночы, а неба ледзь-ледзь пачынала святлець на ўсходзе зорамі, калі маладыя настаўнікі выходзілі з Панямоні (Я. Колас).

03

Збег злучнікаў

Пры збегу злучальнага і падпарадкавальнага злучнікаў (ці злучніка і злучальнага слова) паміж імі коска ставіцца, калі пасля даданай часткі не ўжываецца другая частка парнага злучніка (калі — то, калі — дык, як — то, хоць — але).

Калі ў галоўнай частцы сказа то або дык захоўваюцца як часткі парных злучнікаў, то коска паміж злучальным і падпарадкавальным злучнікам не ставіцца.

Што пасля даданайКоска пасля іПрыклад
няма то, дыкставіцца…вецер, і, калі накрапваў дождж, вецер адразу цішэў
ёсць то або дыкне ставіцца…і калі нехта сумняваўся ў гэтым, то ён глыбока памыляўся
Паглядзім, як гэта працуе

Раз-пораз уздымаўся вецер, і, калі накрапваў дождж, вецер адразу цішэў, спакайнеў. Прыйшлося даказваць усім: ён дарослы чалавек, і калі нехта сумняваўся ў гэтым, то ён глыбока памыляўся.

У першым сказе даданую частку можна выкінуць: «вецер, і вецер адразу цішэў» — коска пасля і ёсць. У другім выкінуць даданую нельга: застанецца то без пары, — коскі паміж і і калі няма.

Заўвага. Калі злучальны злучнік адносіцца да галоўнай часткі, то коска ставіцца: Пот заліваў вочы, але, каб не выдаць сваёй слабасці, хлопец не кідаў вёслаў (І. Шамякін). Пропуск даданай часткі ў гэтым выпадку не парушае сэнсу сказа.

Параўноўваем і заўважаем

Коска на мяжы частак: ставіцца ці не

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ВыпадакЗнакПрыклад
агульная даданая, злучнік ікоскі перад і няма…праз вяршаліны хвой і пачынала адчувацца гарачыня…, калі настаўнікі падышлі да ракі
агульная самастойная, злучнік ды (= і)коскі перад ды няма…раскінулася дрыгва ды моклі панурыя лясы
агульнай часткі няма, злучнік ікоска перад іХлебам вымяраецца багацце, і хлебам вымяраецца вартасць хлебароба
злучнік а, алекоска ставіцца…ночы, а неба ледзь-ледзь пачынала святлець…, калі…
і + калі, далей няма то, дыккоска пасля і…вецер, і, калі накрапваў дождж, вецер…
і + калі, далей ёсць то, дыккоскі паміж і і калі няма…і калі нехта сумняваўся, то ён памыляўся
04

Аўтабіяграфія і заява

Дакументы — адпаведным чынам складзеныя, падпісаныя і засведчаныя дзелавыя паперы. Да асабістых дакументаў адносяцца заява, аўтабіяграфія, распіска, даверанасць, характарыстыка і інш.

Аўтабіяграфія — апісанне свайго жыцця. Яна пішацца ад першай асобы, у ёй паведамляецца афіцыйная інфармацыя пра жыццёвы шлях чалавека. Структура: прозвішча, імя, імя па бацьку; дата і месца нараджэння; сям’я, занятак бацькоў; калі і дзе закончана ўстанова адукацыі; асноўныя факты працоўнай і грамадскай дзейнасці; занятак на момант напісання; дата і подпіс.

Заяву пішуць, калі афіцыйна звяртаюцца да службовай асобы, ва ўстанову, грамадскую арганізацыю. Яе часткі: найменне адрасата; найменне дакумента; дата; фармулёўка просьбы (скаргі, прапановы) з кароткай, але вычарпальнай аргументацыяй; найменне адрасанта (заяўніка); подпіс.

Паглядзім, як гэта працуе

Прашу дазволіць мне ўдзельнічаць у рэспубліканскім конкурсе работ даследчага характару па вучэбным прадмеце «Беларуская мова».

Просьба фармулюецца коратка і дакладна, словам прашу; дакументы, якія прыкладаюцца, пералічваюць у канцы асноўнага тэксту.

05

Тэзісы, канспект, анатацыя

Тэзісы — сцісла сфармуляваныя асноўныя палажэнні зыходнага тэксту. Канспект — кароткі, сціслы запіс зместу лекцыі, артыкула, прамовы, твора.

Тэзісы не патрабуюць прыкладаў і ілюстрацый, звычайна нумаруюцца. Каб скласці тэзісы, трэба перачытаць тэкст, падзяліць яго на сэнсава-лагічныя часткі, выдзеліць у кожным абзацы асноўнае і сфармуляваць палажэнні. Пункты плана толькі называюць тэму, а тэзісы сцісла раскрываюць яе сутнасць.

Асноўнае правіла канспектавання — зразумець логіку падачы матэрыялу і запісаць самае істотнае; азначэнні і правілы варта запісваць даслоўна. Анатацыя коратка паведамляе, пра што выданне і для каго яно прызначана.

Паглядзім, як гэта працуе

План: 1. Значэнні слова свята. Тэзіс: 1. Слова свята мае некалькі значэнняў: урачысты дзень, царкоўнае свята, выхадны дзень.

Пункт плана называе тэму абзаца, а тэзіс раскрывае яго сутнасць.

06

Паўтараем раздзел

Складаныя сказы з рознымі відамі сувязі частак дзеляцца на тры групы паводле таго, як звязаны іх сэнсавыя часткі: пры дапамозе злучальных злучнікаў, падпарадкавальных злучнікаў або бяззлучнікавай сувязі.

Парадак разбору: падкрэсліць граматычныя асновы і пранумараваць часткі; вызначыць віды сувязі паміж імі; вызначыць логіка-структурныя часткі і сродак сувязі паміж імі; пабудаваць схему; разабраць кожную сэнсавую частку; растлумачыць знакі прыпынку.

Паглядзім, як гэта працуе

Падчас і па чужых краях журуся, а хопіць і куточка Беларусі, каб цэлы век свой да яе ісці (Н. Мацяш).

Схема: [ ], а [ ], (каб…). Дзве логіка-структурныя часткі звязаны супраціўным злучнікам а: першая пабудавана як просты сказ, другая — як складаназалежны з даданай мэты.

Прасочваем шлях

Як расставіць знакі ў сказе з рознымі відамі сувязі

  1. Знаходзім часткі

    Падкрэсліваем граматычныя асновы і нумаруем сэнсава-граматычныя часткі.

    Дзеці радаваліся вольным дням | дарослыя маглі крыху адпачыць | калі нарэшце наступілі зімовыя канікулы

  2. Вызначаем віды сувязі і блокі

    Глядзім, якія часткі злучаны злучальна, падпарадкавальна, бяззлучнікава, і вылучаем логіка-структурныя часткі.

    Першыя дзве часткі звязаны злучнікам і, даданая часу адносіцца да абедзвюх.

  3. Правяраем агульную частку і збег злучнікаў

    Агульная частка пры і, ды, або, ці здымае коску; пры збегу злучнікаў шукаем то, дык.

    Даданая агульная — коскі перад і няма.

  4. Ставім знакі

    Знак на мяжы — як у складаназлучаным, складаназалежным або бяззлучнікавым сказе.

    Дзеці радаваліся вольным дням і дарослыя маглі крыху адпачыць, калі нарэшце наступілі зімовыя канікулы.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Коска на мяжы частак: ставіцца ці не?

Вызначы, ці патрэбна коска на месцы [?]. У картцы-пытанні выберы патрэбны знак.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Знак на мяжы частак залежыць ад будовы ўсяго сказа. Паразважай.

У сказе «Зямля яшчэ песцілася ў сонным змроку вясенняй ночы, а неба ледзь-ледзь пачынала святлець на ўсходзе зорамі, калі маладыя настаўнікі выходзілі з Панямоні» (Я. Колас) даданая частка агульная. Чаму ж перад а стаіць коска?

Зверыць разважанне

Правіла пра адсутнасць коскі пры агульнай частцы датычыць толькі злучнікаў і, ды (= і), або, ці. Злучнік а — супраціўны: ён супастаўляе зямлю, якая яшчэ спіць, і неба, якое ўжо святлее. Такія часткі заўсёды раздзяляюцца коскай.

Як без правіла хутка праверыць, ці патрэбна коска паміж і і калі? Растлумач на сказах «Раз-пораз уздымаўся вецер, і, калі накрапваў дождж, вецер адразу цішэў» і «…і калі нехта сумняваўся ў гэтым, то ён глыбока памыляўся».

Зверыць разважанне

Трэба паспрабаваць выкінуць даданую частку. У першым сказе застанецца «уздымаўся вецер, і вецер адразу цішэў» — сэнс не парушаецца, і адносіцца да галоўнай часткі, коска пасля і патрэбна. У другім застанецца «і то ён глыбока памыляўся» — то без пары, сказ разбураецца. Значыць, і калі … то трымаюцца разам, і коскі паміж і і калі няма.

Аднакласнік лічыць, што тэзісы і план — адно і тое ж. Што ты яму адкажаш?

Зверыць разважанне

Яны падобныя: абодва лаканічна і абагульнена перадаюць інфармацыю. Але пункт плана толькі называе тэму (Значэнні слова свята), а тэзіс сцісла раскрывае яе сутнасць (Слова свята мае некалькі значэнняў: урачысты дзень, царкоўнае свята, выхадны дзень). Таму па тэзісах можна пераказаць змест, а па плане — толькі яго парадак.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Тыя ж знакі

    На мяжы логіка-структурных частак ставяцца тыя ж знакі, што ў складаназлучаных, складаназалежных і бяззлучнікавых сказах: коска, кропка з коскай, працяжнік, двукроп’е.

  2. Агульная даданая частка

    Калі даданая частка адносіцца да дзвюх частак, звязаных злучнікамі і, ды (= і), або, ці, коска паміж імі не ставіцца.

  3. Агульная самастойная частка

    Калі часткі з і, ды (= і), або, ці тлумачаць адну агульную самастойную частку, коскі паміж імі таксама няма.

  4. Супраціўныя злучнікі

    Перад а, але коска ставіцца і пры агульнай частцы: правіла пра адсутнасць коскі датычыць толькі і, ды, або, ці.

  5. Збег злучнікаў

    Паміж злучальным і падпарадкавальным злучнікам коска ставіцца, калі далей няма то або дык, і не ставіцца, калі яны ёсць.

  6. Праверка пропускам

    Калі даданую частку можна прапусціць без шкоды для сэнсу, злучальны злучнік адносіцца да галоўнай часткі — коска пасля яго патрэбна.

Памятка: разбор па кроках

Раз-пораз уздымаўся вецер, і, калі накрапваў дождж, вецер адразу цішэў — няма то, таму коска пасля і. Прыйшлося даказваць усім: ён дарослы чалавек, і калі нехта сумняваўся ў гэтым, то ён глыбока памыляўся — ёсць то, коскі паміж і і калі няма.

  1. Знайдзі часткі і віды сувязі. Падкрэслі граматычныя асновы, пранумаруй часткі і вызнач, як яны звязаны: злучальна, падпарадкавальна або бяззлучнікава.
  2. Вылучы логіка-структурныя часткі. Аб’яднай часткі ў сэнсавыя блокі і знайдзі мяжу паміж імі; праверы, ці няма агульнай даданай або самастойнай часткі.
  3. Пастаў знакі. На мяжы — знак па правілах складаназлучанага, складаназалежнага або бяззлучнікавага сказа; пры збегу злучнікаў праверы, ці ёсць далей то або дык.

Цяпер растлумач: Як выбраць знак прыпынку на мяжы логіка-структурных частак складанага сказа з рознымі відамі сувязі?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія знакі ставяцца на мяжы логіка-структурных частак складанага сказа з рознымі відамі сувязі?
2. Пры якіх злучніках коска паміж логіка-структурнымі часткамі не ставіцца, калі ёсць агульная даданая частка?
3. У якім сказе на месцы пропуску коска НЕ патрэбна?
4. Якая частка агульная самастойная ў сказе «Мясцовасць была невясёлая: навокал раскінулася дрыгва ды моклі панурыя лясы» (Я. Колас)?
5. Калі пры збегу злучальнага і падпарадкавальнага злучнікаў коска паміж імі ставіцца?
6. У якім сказе знакі прыпынку расстаўлены правільна?
7. Чаму ў сказе «Пот заліваў вочы, але, каб не выдаць сваёй слабасці, хлопец не кідаў вёслаў» коска стаіць пасля але?
8. Якой схеме адпавядае сказ «Нас б’е па сэрцах паскарэнне, сціскаюцца прастора, час, а матчынай зямлі карэнне ніколі не адпусціць нас» (П. Панчанка)?
9. Які дакумент пішацца ад першай асобы і паведамляе афіцыйную інфармацыю пра жыццёвы шлях чалавека?
10. Чым тэзісы адрозніваюцца ад плана?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑