Сінтаксічныя канструкцыі з чужой мовай: будова, значэнне, ужыванне

§ 32. Спосабы перадачы чужой мовы. Асаблівасці будовы сінтаксічных канструкцый з простай мовай. Знакі прыпынку ў сказах з простай мовай

Знаёмімся са спосабамі перадачы чужой мовы — простай і ўскоснай мовай — і вучымся ставіць знакі прыпынку ў сказах з простай мовай у залежнасці ад месца слоў аўтара.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Кірыл пераслаў у чат класа словы настаўніцы двума спосабамі: «Ганна Пятроўна сказала: „Заўтра кантрольная“» і «Ганна Пятроўна сказала, што заўтра кантрольная». Першы раз ён перадаў выказванне даслоўна, другі — толькі яго змест. Ад гэтага залежаць і знакі прыпынку.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як перадаць чужое выказванне і правільна расставіць знакі ў сказе з простай мовай?

01

Простая і ўскосная мова

Выказванні той ці іншай асобы, якія аўтар уключае ў тэкст, называюцца чужой мовай. Спосабы яе перадачы — простая мова і ўскосная мова.

Простая мова — чужое выказванне, якое перадаецца даслоўна, з захаваннем зместу і формы, граматычных і стылістычных асаблівасцей. Ускосная мова — чужое выказванне, якое перадаецца не даслоўна, а толькі з захаваннем асноўнага зместу сказанага.

Паглядзім, як гэта працуе

Нездарма мудрыя кітайцы кажуць: «Нават найгоршае чарніла больш надзейнае за лепшую памяць» (К. Камейша). — Нездарма мудрыя кітайцы сцвярджаюць, што нават найгоршае чарніла бывае больш надзейным за лепшую памяць.

Першы сказ складаецца з дзвюх частак: слоў аўтара і ўласна простай мовы. Другі — складаназалежны сказ: галоўная частка адпавядае словам аўтара, даданая (са злучнікам што) — чужому выказванню.

02

Дзеясловы ў словах аўтара

У саставе слоў аўтара найчасцей ужываюцца дзеясловы, якія:

  • перадаюць агульны характар чужога выказвання: гаварыць, расказваць, звяртацца, падумаць;
  • раскрываюць сувязь чужога выказвання з канкрэтнай сітуацыяй маўлення: адказаць, дадаць, не вытрымаць, перабіць, уставіць, заўважыць;
  • абазначаюць, прадугледжваюць пытанне: спытаць, перапытаць, удакладніць, запярэчыць;
  • перадаюць пачуцці, эмоцыі, унутраны стан чалавека: здзівіцца, пакрыўдзіцца, жахну́цца, закрычаць.

У схемах словы аўтара абазначаюцца літарамі А, а, простая мова — П, п (вялікая літара — калі частка пачынаецца з вялікай).

03

Простая мова пасля слоў аўтара

Калі простая мова стаіць пасля слоў аўтара, пасля іх ставіцца двукроп’е, простая мова бярэцца ў двукоссе і пачынаецца з вялікай літары.

СхемаПрыклад
А: «П». (апавядальная інтанацыя)Адказ суровы, ды справядлівы: «Там толькі бываем шчаслівыя, дзе любім, дзе любяць нас» (А. Вярцінскі).
А: «П?» (пытальная)Сын падышоў бліжэй і спытаўся з трывогай: «Мама, табе нездаровіцца?»
А: «П!» (клічная)Яна настойліва паўтарала: «Напішы мне!»
04

Простая мова перад словамі аўтара

Калі простая мова стаіць перад словамі аўтара, пасля яе ставіцца коска і працяжнік (пры апавядальнай інтанацыі) або пытальнік, клічнік і працяжнік; словы аўтара пішуцца з малой літары.

СхемаПрыклад
«П», — а. (апавядальная)«Прынясіце мне, цётка Кацярына, галінку бэзу», — ціха папрасіла Клава (І. Мележ).
«П?» — а. (пытальная)«Хіба можна забыць родныя карані?» — здзіўлена пыталася мая субяседніца.
«П!» — а. (клічная)«Жадаю вам дабра!» — шчыра ўсклікнула дзяўчына.
05

Словы аўтара ў сярэдзіне простай мовы

Калі словы аўтара раздзяляюць простую мову на месцы коскі, кропкі з коскай, двукроп’я, працяжніка або там, дзе не было ніякага знака, яны выдзяляюцца коскамі і працяжнікамі, а другая частка простай мовы пачынаецца з малой літары: «П, — а, — п». Калі раздзяляюць на месцы кропкі, пытальніка, клічніка, шматкроп’я, пасля слоў аўтара ставяцца кропка і працяжнік, другая частка — з вялікай літары.

СхемаПрыклад
«П, — а, — п».«Не кепска тут хлапчыне, — прамовіць часам гаспадыня, — а ўсё ж дамок свой моцна цягне…» (Я. Колас).
«П, — а. — П».«Значыць, мудрэем, — сказаў сябра. — Усё ж мудрасць — гэта набытак сталасці».
«П? — а. — П». «П! — а. — П».«Прывітанне! — энергічна паціснуў руку мужчына. — Давайце паабедаем разам».
«П… — а. — П».«Сябры мае… — задуменна пачынае прамову выступоўца. — Давайце паразважаем».
«П? — а: — П».«Мы не пойдзем у тэатр? — спытала Васіліна і разгублена дадала: — Я ж білеты купіла».

Апошняя схема — калі ў словах аўтара два дзеясловы маўлення: адзін адносіцца да першай часткі простай мовы, другі — да другой. Пасля слоў аўтара ставяцца двукроп’е і працяжнік, першае слова другой часткі пішацца з вялікай літары.

06

Простая мова ў сярэдзіне слоў аўтара

Калі простая мова знаходзіцца ў сярэдзіне слоў аўтара, то перад ёй ставіцца двукроп’е, пасля яе — коска і працяжнік. Калі простая мова заканчваецца пытальнікам, клічнікам або шматкроп’ем, то коска не ставіцца.

СхемаПрыклад
А: «П», — а.Васіліна сказала: «Мы пойдзем у тэатр», — і пачала збірацца.
А: «П?» — а.Васіліна перапытала: «Мы пойдзем у тэатр?» — і з радасцю пачала збірацца.
А: «П!» — а. А: «П…» — а.Васіліна разгублена прамовіла: «Я так спадзявалася, што мы пойдзем у тэатр, але…» — і незадаволена падышла да стала.
Параўноўваем і заўважаем

Знакі ў сказах з простай мовай

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Месца слоў аўтараСхемаШто запомніць
перад простай мовайА: «П».двукроп’е, П з вялікай літары
пасля простай мовы«П», — а.коска (або ? ! …) і працяжнік, а з малой
у сярэдзіне аднаго сказа«П, — а, — п».коскі і працяжнікі, п з малой
на мяжы сказаў«П, — а. — П».кропка і працяжнік, П з вялікай
два дзеясловы маўлення«П? — а: — П».двукроп’е і працяжнік, П з вялікай
вакол простай мовыА: «П», — а.двукроп’е; пасля — коска і працяжнік
Прасочваем шлях

Разбор сказа з простай мовай

  1. Знаходзім простую мову і словы аўтара

    Вызначаем, дзе стаіць простая мова ў адносінах да слоў аўтара.

    «Час — лепшы лекар», — любіла паўтараць мая мудрая мама. Простая мова стаіць перад словамі аўтара.

  2. Каментуем знакі

    Простая мова бярэцца ў двукоссе; пасля яе — коска (замест кропкі) і працяжнік; словы аўтара — з малой літары.

    Схема: «П», — а.

  3. Разбіраем простую мову

    Простую мову разбіраем як просты ці складаны сказ.

    Час — лепшы лекар: просты, апавядальны, двухсастаўны; паміж дзейнікам і выказнікам, выражанымі назоўнікамі, — працяжнік.

  4. Разбіраем словы аўтара

    Словы аўтара разбіраем як просты сказ.

    любіла паўтараць мая мудрая мама — просты, двухсастаўны, развіты.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Дзе стаяць словы аўтара?

Размяркуй сказы з простай мовай па групах. У картцы-пытанні выберы схему.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Знакі ў сказах з простай мовай залежаць ад таго, як словы аўтара ўбудаваны ў чужое выказванне. Паразважай.

Практ. 241. Чаму ў сказе «Скончыш добра школу, — абяцаў мне бацька. — Адпусцім вучыцца ў сталіцу» пасля слоў аўтара стаіць кропка, а ў сказе «Заўтра, — гаварыла мама, — Дзед Мароз прынясе вам падарунак» — коска?

Зверыць разважанне

Трэба прыбраць словы аўтара і паглядзець на простую мову. У першым выпадку застаюцца два сказы: «Скончыш добра школу. Адпусцім вучыцца ў сталіцу» — словы аўтара стаяць на месцы кропкі, таму пасля іх кропка і працяжнік, а другая частка з вялікай літары. У другім застаецца адзін сказ: «Заўтра Дзед Мароз прынясе вам падарунак» — словы аўтара разрываюць яго, таму яны выдзяляюцца коскамі і працяжнікамі.

Параўнай схемы «П? — а. — П» і «П? — а: — П». Чаму ў сказе «Мы не пойдзем у тэатр? — спытала Васіліна і разгублена дадала: — Я ж білеты купіла» пасля слоў аўтара стаіць двукроп’е?

Зверыць разважанне

У словах аўтара два дзеясловы маўлення. Спытала адносіцца да першай часткі простай мовы, а дадала ўводзіць другую — як у схеме А: «П». Таму перад другой часткай патрэбна двукроп’е, а працяжнік паказвае, што гэта працяг простай мовы. Калі дзеяслоў адзін (спыталася жанчына), пасля слоў аўтара — кропка і працяжнік.

Што губляецца, калі сказ «Дачка весела спытала: „Ведаеш, мама, каго я прывяла?“» перадаць ускоснай мовай?

Зверыць разважанне

Ускосная мова захоўвае толькі асноўны змест: Дачка весела спытала ў маці, ці ведае тая, каго яна прывяла. Знікаюць зварот мама, пытальная інтанацыя і жывасць размоўнай формы, займеннікі і асоба дзеяслова змяняюцца (ведаеш → ці ведае, я → яна). Таму простая мова дакладней перадае характар і настрой чалавека.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Чужая мова

    Выказванні іншай асобы, уключаныя ў тэкст, — чужая мова; яе перадаюць простай або ўскоснай мовай.

  2. Простая мова

    Простая мова перадае выказванне даслоўна, з захаваннем зместу, формы і стылістычных асаблівасцей; яна бярэцца ў двукоссе.

  3. Ускосная мова

    Ускосная мова захоўвае толькі асноўны змест і звычайна афармляецца як складаназалежны сказ: словы аўтара — галоўная частка, чужое выказванне — даданая.

  4. Перад словамі аўтара

    Калі простая мова стаіць перад словамі аўтара, пасля яе ставяцца коска і працяжнік, а пытальнік і клічнік захоўваюцца без коскі.

  5. Разрыў простай мовы

    Калі словы аўтара разрываюць адзін сказ — коскі і працяжнікі і малая літара; калі стаяць на мяжы сказаў — кропка і працяжнік і вялікая літара.

  6. Два дзеясловы маўлення

    Калі ў словах аўтара два дзеясловы маўлення, пасля іх ставяцца двукроп’е і працяжнік, а другая частка пачынаецца з вялікай літары.

Памятка: разбор па кроках

«Значыць, мудрэем, — сказаў сябра. — Усё ж мудрасць — гэта набытак сталасці» — словы аўтара стаяць на месцы кропкі, таму пасля іх кропка і працяжнік, а другая частка пачынаецца з вялікай літары: «П, — а. — П».

  1. Знайдзі словы аўтара і простую мову. Вызначы, чые словы перададзены даслоўна і хто іх гаворыць.
  2. Вызначы месца слоў аўтара. Перад простай мовай, пасля яе, у сярэдзіне яе (на месцы коскі ці кропкі) або вакол яе.
  3. Пастаў знакі па схеме. Двукроп’е, двукоссе, коска і працяжнік, кропка і працяжнік — паводле схемы; праверы вялікую і малую літару.

Цяпер растлумач: Як перадаць чужое выказванне і правільна расставіць знакі ў сказе з простай мовай?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое простая мова?
2. Як звычайна афармляюцца канструкцыі з ускоснай мовай?
3. Які дзеяслоў у словах аўтара абазначае пытанне?
4. Дзе правільна аформлена простая мова?
5. Якая схема сказа «Вы не памыліліся? — спыталася жанчына. — Прабачце, я не магу вас прыпомніць»?
6. Калі пасля слоў аўтара, што стаяць у сярэдзіне простай мовы, ставяцца двукроп’е і працяжнік?
7. У якім сказе дапушчана пунктуацыйная памылка?
8. Простая мова стаіць у сярэдзіне слоў аўтара і заканчваецца клічнікам. Што ставіцца пасля двукосся?
9. З якой літары пачынаецца другая частка простай мовы ў схеме «П, — а, — п»?
10. Які спосаб перадачы чужой мовы захоўвае толькі асноўны змест выказвання?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑