Сінтаксічныя канструкцыі з чужой мовай: будова, значэнне, ужыванне

§ 33. Маналог. Дыялог, яго афармленне на пісьме

Вучымся адрозніваць маналог і дыялог і правільна афармляць рэплікі дыялогу на пісьме: з чырвонага радка і ў радок, са словамі аўтара і без іх.

12 практыкаванняўТрэнажор · 11 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Ля школьнай шафкі сяброўка пытаецца: «Ты бутэрброды ўзяла?» — і чуе ў адказ: «Не, у буфеце перакушу». А на класнай гадзіне вучань адзін расказвае пра летнюю вандроўку, і ніхто яго не перабівае. У першым выпадку размаўляюць двое, у другім гаворыць адзін — і на пісьме гэтыя выказванні афармляюцца па-рознаму.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым адрозніваюцца маналог і дыялог і як правільна запісаць рэплікі дыялогу?

01

Маналог

Маналог (ад грэч. monos — ‘адзін’, logos — ‘мова’, ‘маўленне’) — гэта выказванне, звернутае да самога сябе або да іншай асобы, якое не разлічана на адказ, на моўную рэакцыю іншых.

Мовазнавец А. Я. Міхневіч называе маналог адзіным, ні з кім не падзеленым словам, а дыялог — падзеленым словам, узаемным маўленнем. Па-нямецку маналог — Selbstgespräch (‘самаразмова’), дыялог — Zweigespräch (‘двухразмова’).

Нават вялікі маналог усё роўна прызначаны для каго-небудзь: ён звернуты да слухача ці чытача, хай сабе і аддаленага ў прасторы ці часе. Таму ў маналогу ёсць сродкі адрасаванасці: звароты да слухачоў, словы давайце, вы, мы, пытанні да аўдыторыі.

Паглядзім, як гэта працуе

Як бачыце, у нашай беларускай зямлі надзвычай багатая гісторыя. Давайце не будзем стамляцца вывучаць яе. Давайце ўсе разам і кожны паасобку навучымся ганарыцца тым, што мы — беларусы.

Гаворыць адзін аўтар, адказу ён не чакае — гэта маналог. Але ён звернуты да чытачоў: як бачыце, давайце, мы — сродкі адрасаванасці.

02

Дыялог і рэплікі

Дыялог (ад грэч. dialogos — ‘размова’, ‘гутарка’) — гэта простая мова, якая перадае гутарку дзвюх і больш асоб. Выказванні кожнай асобы ў дыялогу называюцца рэплікамі.

З гістарычнага пункту погляду дыялагічнае маўленне — першасная форма моўных паводзін людзей: чалавек увесь час вядзе размову з іншым чалавекам, з самім сабой, з прыродай. Рэплікі дыялогу звычайна кароткія: шмат што зразумела з сітуацыі і з папярэдняй рэплікі.

Паглядзім, як гэта працуе

Дыялог паміж маці і дачкой раніцай.
— Ты бутэрброды ўзяла? — пытае маці.
— Не, абыдуся. У буфеце перакушу, — адказвае дачка-пяцікласніца.
— А мабільнік?
— Ой... Ён таксама дома застаўся... Трэба вярнуцца.
— Без сувязі, выходзіць, не абысціся.

Пяць рэплік дзвюх асоб. Рэпліка «А мабільнік?» зразумелая толькі разам з папярэдняй — гэта тыповая рыса дыялогу.

03

Рэплікі з чырвонага радка

Кожная рэпліка дыялогу, як правіла, запісваецца з чырвонага радка, перад ёй ставіцца працяжнік. Двукоссе пры такім запісе не патрэбна.

СхемаПрыклад
— П₁?
— П₂.		— Адкуль вы?
— З-пад Мазыра (У. Шыцік).

Калі простая мова мае пры сабе словы аўтара, яны выдзяляюцца на аснове агульнага правіла простай мовы.

СхемаПрыклад
— П₁? — а.
— П₂, — а.		— Дзеці, якія памылкі дапусціў наш Лёня? — запытаўся настаўнік.
— Кенгуру водзяцца ў Аўстраліі, — растлумачыла з апошняй парты Люба (М. Даніленка).
Паглядзім, як гэта працуе

— Вось бачыш, Лёня, — з дакорам прамовіў Васіль Пятровіч (М. Даніленка).

Рэпліка апавядальная, таму перад словамі аўтара — коска і працяжнік. Пасля пытальніка ці клічніка коска не ставіцца: — Адкуль вы? — спытаў я. Словы аўтара пішуцца з малой літары.

04

Дыялог у радок

Калі дыялог запісваецца ў радок і ўжываецца без слоў аўтара, то рэпліка кожнай асобы бярэцца ў двукоссе з адпаведным яе будове і інтанацыі знакам прыпынку і аддзяляецца адна ад другой працяжнікам.

СхемаПрыклад
«П₁?» — «П₂». — «П₁?» — «П₂».«Дзе старшыня?» — «Не прыехаў». — «Чаму?» — «Работы ў яго шмат» (І. Пташнікаў).
«П₁», — а. А: «П₂».«Я пайду адна», — сказала Зоська. Антон адказаў: «Не, адну я цябе не пушчу» (В. Быкаў).

Калі мова адной асобы аддзелена ад мовы другой асобы словамі аўтара, то працяжнік паміж імі не ставіцца.

Паглядзім, як гэта працуе

«Антон, дапамажы, калі ласка, падабраць літаратуру да рэферата!» — «Давай гэта зробім разам!» — «Здорава, дзякую».

Тры рэплікі ў адзін радок: кожная ў двукоссі са сваім знакам (клічнік — унутры двукосся), паміж рэплікамі — працяжнік. Кропка пасля апавядальнай рэплікі ставіцца пасля двукосся.

Параўноўваем і заўважаем

Як запісаць рэплікі дыялогу

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ВыпадакСхемаПрыклад
з чырвонага радка без слоў аўтара— П₁?
— П₂.		— Адкуль вы?
— З-пад Мазыра.
з чырвонага радка са словамі аўтара— П₁? — а.
— П₂, — а.		— Адкуль вы? — спытаў я.
— З-пад Мазыра, — адказаў ён.
у радок без слоў аўтара«П₁?» — «П₂».«Дзе старшыня?» — «Не прыехаў».
у радок, рэплікі раздзелены словамі аўтара«П₁», — а. А: «П₂».«Я пайду адна», — сказала Зоська. Антон адказаў: «Не...»
05

Дыялог у мастацкім тэксце

У мастацкім творы дыялог суправаджаецца словамі аўтара: яны паказваюць, хто гаворыць, як і ў якім настроі, а праз іх выяўляюцца адносіны пісьменніка да герояў.

Знакі прыпынку ў рэпліках (шматкроп’е, пытальнік, клічнік) дапамагаюць перадаць узрушанасць і эмацыянальнасць герояў. Пры запісе дыялогу ў радок рэплікі трэба ўзяць у двукоссе і паставіць паміж імі працяжнік, а словы аўтара застаюцца па-за двукоссем.

Паглядзім, як гэта працуе

Гаспадар непакоіцца:
— Як ты там, браце Юрка?
— Ды вось грушу ем. Усё — вельмі добра.
І харошая ўсмешка (Я. Брыль).

Перад дыялогам — словы аўтара з двукроп’ем. У радок: Гаспадар непакоіцца: «Як ты там, браце Юрка?» — «Ды вось грушу ем. Усё — вельмі добра».

Прасочваем шлях

Як афармляем дыялог на пісьме

  1. Вызначаем рэплікі

    Знаходзім, дзе канчаецца мова адной асобы і пачынаецца мова другой.

    Адкуль вы? | З-пад Мазыра. | Ого, здалёк.

  2. Выбіраем спосаб запісу

    З чырвонага радка — кожная рэпліка з абзаца і працяжніка; у радок — кожная рэпліка ў двукоссі, паміж імі працяжнік.

    — Адкуль вы?
    — З-пад Мазыра.

  3. Ставім знакі пры словах аўтара

    Словы аўтара выдзяляем па правілах простай мовы: пасля апавядальнай рэплікі — коска і працяжнік, пасля ? і ! — толькі працяжнік.

    — Кенгуру водзяцца ў Аўстраліі, — растлумачыла Люба.

  4. Правяраем канец рэплікі

    Пытальнік, клічнік, шматкроп’е застаюцца ў рэпліцы; словы аўтара пачынаем з малой літары.

    — Дзеці, якія памылкі дапусціў наш Лёня? — запытаўся настаўнік.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 11 картак

Правільна ці з памылкай?

Вызначы, ці правільна аформлены дыялог. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Паразважай над тым, як уладкаваны маналог і дыялог і чаму яны так афармляюцца.

Чаму артыкул у энцыклапедыі «Беларуская мова» названы «Дыялог і маналог», а не «Маналог і дыялог»?

Зверыць разважанне

Дыялагічнае маўленне — першасная форма моўных паводзін людзей: чалавек увесь час размаўляе з іншымі, з сабой, з прыродай. Маналог узнік з дыялогу і нават сам з’яўляецца як бы рэплікай у вялікім дыялогу «ўсіх з усімі». Таму першым у назве стаіць дыялог.

Растлумач знакі прыпынку ў сказе: «Такім чынам, этымалагічна маналог — гэта гаворка, якую вядзе адзін чалавек, а дыялог — дзве асобы ці болей».

Зверыць разважанне

Такім чынам — пабочныя словы, аддзяляюцца коскай. Першы працяжнік — паміж дзейнікам і выказнікам перад словам гэта. Коска перад якую аддзяляе даданую азначальную частку. Коска перад а — паміж часткамі складаназлучанага сказа з супраціўным злучнікам. Другі працяжнік стаіць на месцы прапушчанага выказніка (гаворка, якую вядуць) у няпоўным сказе.

Што мяняецца ў знаках, калі дыялог з чырвонага радка запісаць у радок? Пакажы на прыкладзе «— Адкуль вы? / — З-пад Мазыра».

Зверыць разважанне

Знікаюць абзацы і працяжнікі ў пачатку рэплік, затое кожная рэпліка бярэцца ў двукоссе, а паміж рэплікамі ставіцца працяжнік: «Адкуль вы?» — «З-пад Мазыра». Пытальнік застаецца ўнутры двукосся, а кропка пасля апавядальнай рэплікі пераходзіць за двукоссе.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Маналог

    Выказванне, звернутае да самога сябе або да іншай асобы, якое не разлічана на адказ. Але і маналог заўсёды прызначаны для каго-небудзь.

  2. Дыялог

    Простая мова, якая перадае гутарку дзвюх і больш асоб. Дыялагічнае маўленне — першасная форма моўных паводзін людзей.

  3. Рэпліка

    Выказванне кожнай асобы ў дыялогу. Рэплікі часта кароткія, бо разумеюцца разам з папярэднімі.

  4. З чырвонага радка

    Кожная рэпліка — з новага абзаца, перад ёй працяжнік, двукоссе не патрэбна. Словы аўтара выдзяляюцца па агульным правіле простай мовы.

  5. У радок

    Кожная рэпліка — у двукоссі са сваім знакам, паміж рэплікамі — працяжнік: «Дзе старшыня?» — «Не прыехаў».

  6. Словы аўтара паміж рэплікамі

    Калі мову адной асобы аддзяляюць ад мовы другой словы аўтара, працяжнік паміж рэплікамі не ставіцца.

Памятка: разбор па кроках

— Ты бутэрброды ўзяла? — пытае маці.
— Не, абыдуся. У буфеце перакушу, — адказвае дачка.

  1. Падзялі гутарку на рэплікі. Вызначы, дзе канчаецца мова адной асобы і пачынаецца мова другой.
  2. Выберы спосаб запісу. З чырвонага радка — абзац і працяжнік перад кожнай рэплікай; у радок — кожная рэпліка ў двукоссі, паміж рэплікамі працяжнік.
  3. Пастаў знакі пры словах аўтара. Апавядальная рэпліка — коска і працяжнік; пасля ? і ! — толькі працяжнік; словы аўтара — з малой літары.

Цяпер растлумач: Чым адрозніваюцца маналог і дыялог і як правільна запісаць рэплікі дыялогу?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое маналог?
2. Дыялог — гэта простая мова, якая перадае гутарку…
3. Як называюцца выказванні кожнай асобы ў дыялогу?
4. Што ставіцца перад рэплікай, запісанай з чырвонага радка?
5. Які радок аформлены правільна?
6. Які радок аформлены правільна?
7. Як правільна запісаць дыялог у радок?
8. Калі паміж рэплікамі, запісанымі ў радок, НЕ ставіцца працяжнік?
9. Што з’яўляецца сродкам адрасаванасці ў маналогу?
10. Дзе ставіцца кропка пасля апавядальнай рэплікі ў дыялогу, запісаным у радок?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑