Сінтаксічныя канструкцыі з чужой мовай: будова, значэнне, ужыванне

§ 34. Сказы з ускоснай мовай

Вучымся пераказваць чужыя словы ад свайго імя — ускоснай мовай — і правільна замяняць простую мову на ўскосную.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Мама папрасіла: «Купі, калі ласка, хлеба і малака». Ты пішаш брату ў чат: «Мама сказала, каб ты купіў хлеба і малака». Словы тыя ж самыя па сэнсе, але двукосся няма, займеннікі і формы дзеясловаў змяніліся — так працуе ўскосная мова.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як перадаць чужыя словы ўскоснай мовай, каб захаваць іх змест?

01

Што такое ўскосная мова

Ускосная мова — гэта чужая мова, якая перадае толькі асноўны змест выказвання асобы ад імя аўтара (апавядальніка), без захавання лексічных, граматычных і інтанацыйных асаблівасцей маўлення пэўнай асобы. Ускосная мова афармляецца як складаназалежны сказ.

Словы аўтара становяцца галоўнай часткай, а чужая мова — даданай. Двукоссе не ставіцца, паміж часткамі — коска.

Паглядзім, як гэта працуе

Міша запытаў: «Хочаш марожанага?»
Дзядзька Алесь сказаў, што дрэўца трэба хутчэй пасадзіць.

У першым сказе — простая мова: словы Мішы перададзены даслоўна, у двукоссі. У другім — ускосная: змест слоў дзядзькі перадае аўтар, гэта даданая частка са злучнікам што.

02

Апавядальны сказ — злучнік што

1. Калі простая мова ўяўляе сабой апавядальны сказ, то яна замяняецца даданай дапаўняльнай часткай са злучнікам што.

Простая моваУскосная мова
Маці патлумачыла: «Гэты гасцінец ад цёткі Наташы».Маці патлумачыла, што гэты гасцінец ад цёткі Наташы.

Калі простая мова — пабуджальны сказ (просьба, загад, парада), пры замене на ўскосную мову звычайна ўжываецца злучнік каб: «Расступіцеся!» — крыкнулі ў натоўпе. → У натоўпе крыкнулі, каб усе расступіліся.

03

Пытальны сказ — злучальнае слова

2. Калі простая мова ўяўляе сабой пытальны сказ з пытальнымі займеннікамі хто, што, які, чый, колькі, прыслоўямі калі, куды, дзе, адкуль, то яна замяняецца даданай дапаўняльнай часткай з выкарыстаннем гэтых займеннікаў і прыслоўяў у якасці злучальных слоў.

Простая моваУскосная мова
Раптам дачка спыталася ў таты: «Што ты мне прывёз?»Раптам дачка спыталася ў таты, што ён прывёз ёй.

Калі ў пытанні няма пытальнага слова, пры замене ўжываецца часціца ці: «Ці начуе сонца ў лесе?» → …ці начуе сонца ў лесе. Пытальнік у канцы ўскоснага пытання не ставіцца — сказ апавядальны.

Параўноўваем і заўважаем

Як замяніць простую мову на ўскосную

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Простая моваШто ўжываемПрыклад
апавядальны сказзлучнік штоМаці патлумачыла, што гэты гасцінец ад цёткі Наташы.
пытанне з пытальным словамтое ж слова як злучальнаеДачка спыталася, што ён прывёз ёй.
пытанне без пытальнага словачасціца ціУнучка запыталася, ці начуе сонца ў лесе.
пабуджальны сказзлучнік кабМаці напомніла, каб яны пераходзілі вуліцу правільна.
04

Займеннікі, дзеясловы і звароткі

3. Асабовыя і прыналежныя займеннікі, дзеясловы 1-й і 2-й асобы адзіночнага ліку перадаюцца ад асобы аўтара.

Простая моваУскосная мова
«Мама, я цябе добра разумею», — па-даросламу сказала дачка.Дачка па-даросламу сказала маці, што добра разумее яе.

4. Звароткі пры замене простай мовы на ўскосную становяцца членамі галоўнай часткі складанага сказа або выключаюцца.

Простая моваУскосная мова
Унучка раптам запыталася: «Дзядуля, ці начуе сонца ў лесе?»Унучка раптам запыталася ў дзеда, ці начуе сонца ў лесе.
Паглядзім, як гэта працуе

Я гляджу на яго спакойны твар і кажу: «А вы шчаслівы чалавек». → Я гляджу на яго спакойны твар і кажу, што ён шчаслівы чалавек.

Займеннік вы перадаецца ад асобы апавядальніка — ён. Запіс «кажу, што вы шчаслівы чалавек» — памылка: пры ўскоснай мове засталася форма простай мовы.

05

Знакі ў сказах з ускоснай мовай

Сказ з ускоснай мовай — складаназалежны, таму знакі ў ім ставяцца як у складаназалежным сказе: даданая частка аддзяляецца коскай, у канцы — кропка.

Паглядзім, як гэта працуе

Часта задаюць пытанне, ці можна навучыцца правільна і прыгожа гаварыць.
Часта пыталася маці ў мяне: «Куды падзеліся зоркі?» (П. Панчанка)

У першым сказе пытанне перададзена ўскоснай мовай: коска перад ці, у канцы кропка. У другім — простая мова: двукроп’е, двукоссе і пытальнік.

Прасочваем шлях

Замяняем простую мову на ўскосную

  1. Вызначаем мэту выказвання

    Апавядальны, пытальны ці пабуджальны сказ стаіць у двукоссі?

    Раптам дачка спыталася ў таты: «Што ты мне прывёз?» — пытальны.

  2. Выбіраем злучнік ці злучальнае слова

    Апавядальны — што, пытанне — тое ж пытальнае слова або ці, пабуджэнне — каб.

    …спыталася ў таты, што…

  3. Перадаём займеннікі і дзеясловы ад аўтара

    Я, ты, мой, твой, дзеясловы 1-й і 2-й асобы мяняем на формы ад асобы аўтара; зваротак робім членам галоўнай часткі або выключаем.

    ты мне прывёз → ён прывёз ёй

  4. Ставім знакі

    Двукоссе і двукроп’е знікаюць, даданая частка аддзяляецца коскай, у канцы — кропка.

    Раптам дачка спыталася ў таты, што ён прывёз ёй.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Што ўжыць пры замене на ўскосную мову?

Вызначы, з дапамогай чаго простая мова замяняецца ўскоснай. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Параўнай простую і ўскосную мову і паразважай, што губляецца і што захоўваецца пры пераказе.

Параўнай: «А ў нас, Валянціна Іванаўна, у класе новенькі вучань!» — радасна паведаміла Ларыса. → Ларыса радасна паведаміла Валянціне Іванаўне, што ў іх у класе новенькі вучань. Што страцілася пры замене на ўскосную мову і што захавалася?

Зверыць разважанне

Захаваўся асноўны змест: у класе новенькі вучань. Страціліся інтанацыя (клічнік), часціца-ўзмацняльнік а і асаблівасці маўлення Ларысы. Зваротак Валянціна Іванаўна стаў дапаўненнем у галоўнай частцы, займеннік нас перададзены ад аўтара — іх. Радасць, якую перадаваў клічнік, засталася толькі ў слове аўтара радасна.

Чаму ў сказе «Сястра з упэўненасцю гаварыла мне, што я геній» займеннік я не трэба мяняць, хоць сястра гаварыла «Ты геній»?

Зверыць разважанне

Займеннікі перадаюцца ад асобы аўтара. Тут аўтар (апавядальнік) — той, пра каго гаварыла сястра. Для яго ты са слоў сястры — гэта я. Таму ад асобы аўтара правільна: што я геній.

Чаму ў канцы сказа «Часта задаюць пытанне, ці можна навучыцца правільна і прыгожа гаварыць» стаіць кропка, а не пытальнік?

Зверыць разважанне

Пытанне перададзена ўскоснай мовай — даданай часткай складаназалежнага сказа. Увесь сказ апавядальны: у ім паведамляецца, што задаюць пытанне. Таму пытальнік не ставіцца; ён застаўся б толькі пры простай мове ў двукоссі.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Ускосная мова

    Чужая мова, якая перадае толькі асноўны змест выказвання ад імя аўтара, без захавання яго лексічных, граматычных і інтанацыйных асаблівасцей.

  2. Будова

    Ускосная мова афармляецца як складаназалежны сказ: словы аўтара — галоўная частка, чужая мова — даданая дапаўняльная.

  3. Апавядальны сказ

    Замяняецца даданай часткай са злучнікам што; пабуджальны — звычайна са злучнікам каб.

  4. Пытальны сказ

    Пытальныя займеннікі і прыслоўі становяцца злучальнымі словамі; калі іх няма — ужываецца ці. Пытальнік не ставіцца.

  5. Асоба

    Асабовыя і прыналежныя займеннікі, дзеясловы 1-й і 2-й асобы перадаюцца ад асобы аўтара: я цябе разумею → разумее яе.

  6. Звароткі

    Становяцца членамі галоўнай часткі або выключаюцца: «Дзядуля, ці…» → запыталася ў дзеда, ці…

Памятка: разбор па кроках

Унучка раптам запыталася: «Дзядуля, ці начуе сонца ў лесе?» → Унучка раптам запыталася ў дзеда, ці начуе сонца ў лесе.

  1. Вызначы мэту выказвання ў простай мове. Апавядальны, пытальны ці пабуджальны сказ?
  2. Выберы сродак сувязі. Апавядальны — злучнік што, пытальны — тое ж пытальнае слова або ці, пабуджальны — каб.
  3. Перадай займеннікі і дзеясловы ад аўтара і пастаў знакі. Я, ты, мой, твой, 1-я і 2-я асоба — ад асобы аўтара, зваротак — у галоўную частку; двукоссе знікае, перад даданай часткай — коска.

Цяпер растлумач: Як перадаць чужыя словы ўскоснай мовай, каб захаваць іх змест?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое ўскосная мова?
2. Як афармляецца ўскосная мова?
3. У якім сказе ўскосная мова?
4. Апавядальны сказ простай мовы пры замене на ўскосную далучаецца…
5. Як правільна перадаць ускоснай мовай: Унучка запыталася: «Дзядуля, ці начуе сонца ў лесе?»
6. Чым становяцца пытальныя займеннікі і прыслоўі (хто, што, калі, куды) пры замене простай мовы на ўскосную?
7. Як правільна перадаць ускоснай мовай: Дачка спыталася ў таты: «Што ты мне прывёз?»
8. Які злучнік ужываецца, калі простая мова — пабуджальны сказ («Расступіцеся!»)?
9. У якім сказе парушана правіла замены простай мовы на ўскосную?
10. Які знак ставіцца паміж словамі аўтара і ўскоснай мовай?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑