Сінтаксічныя канструкцыі з чужой мовай: будова, значэнне, ужыванне

§ 35. Цытаты, іх роля ў выказванні, афармленне на пісьме

Вучымся ўключаць у свой тэкст цытаты трыма спосабамі і правільна афармляць іх на пісьме — з двукоссем і без яго, з пропускам і вершаваныя.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

У сачыненні аднакласніца напісала: «Як казаў Купала, кожны народ — гаспадар». Настаўніца падкрэсліла сказ: у Янкі Купалы сказана інакш — «Кожны народ сам сабе пан». Цытата павінна быць даслоўнай, а ўключыць яе ў сказ можна па-рознаму.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як правільна ўключыць цытату ў свой тэкст і аформіць яе на пісьме?

01

Цытата і яе роля

Цытата — даслоўная вытрымка з чужога выказвання, мастацкага, навуковага або публіцыстычнага тэксту. Аўтары выкарыстоўваюць цытаты для пацвярджэння ўласных думак, меркаванняў, сцвярджэнняў. У пісьмовым маўленні цытаты, як правіла, заключаюцца ў двукоссе.

Цытаты ўзбагачаюць змест і структуру аўтарскага тэксту, дазваляюць спалучаць чужое маўленне і аўтарскую пазіцыю. Стылістычныя функцыі цытавання разнастайныя: цытаты змяшчаюць інфармацыю, неабходную для развіцця сюжэта, дапамагаюць раскрыць вобраз персанажа, маўленчыя паводзіны літаратурных герояў.

Цытаваны тэкст павінен быць тоесным першакрыніцы. Лексічная і граматычная форма цытаты павінна цалкам адпавядаць арыгіналу.

02

Цытата са словамі аўтара

а) Цытата можа суправаджацца словамі аўтара. Пры такім спосабе цытавання знакі прыпынку такія ж, як і ў сказах з простай мовай.

У словах аўтара выкарыстоўваюцца дзеясловы пісаць, сказаць, адзначыць, нагадаць, прапанаваць і іншыя, якія паказваюць, каму належыць цытата.

Паглядзім, як гэта працуе

У адным з вершаў Янка Купала пісаў: «Без шчасця кахання — долі няма на зямлі».
«Кожны народ сам сабе пан», — з гонарам сцвярджаў Янка Купала.

Словы аўтара перад цытатай — двукроп’е, цытата з вялікай літары. Словы аўтара пасля цытаты — коска і працяжнік, словы аўтара з малой літары.

03

Цытата як частка сказа

б) Цытата можа ўводзіцца ў аўтарскі тэкст як частка сказа пры дапамозе падпарадкавальных злучнікаў. У такіх выпадках яна бярэцца ў двукоссе і пішацца з малой літары.

Паглядзім, як гэта працуе

Якуб Колас пісаў пра тое, што «задача пісьменніка — у адборы лепшага, у прывядзенні мовы да літаратурных нормаў».
Янка Купала быў перакананы, што «кожны народ сам сабе пан».

Цытата стала даданай часткай складаназалежнага сказа: перад злучнікам што — коска, двукроп’я няма, цытата пачынаецца з малой літары.

04

Цытата пры пабочных словах

в) Для ўвядзення цытаты ў тэкст могуць выкарыстоўвацца пабочныя канструкцыі як гаварыў, паводле слоў, па словах, на думку, як лічыў.

Паглядзім, як гэта працуе

На думку Якуба Коласа, «добра быць у дарозе, якую ты сам сабе выбіраеш».
На думку Янкі Купалы, «кожны народ сам сабе пан».

Пабочная канструкцыя аддзяляецца коскай, цытата ў двукоссі пішацца з малой літары.

Параўноўваем і заўважаем

Тры спосабы цытавання

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СпосабЗнакі і літараПрыклад
словы аўтараяк пры простай мове: двукроп’е, вялікая літараЯнка Купала сцвярджаў: «Кожны народ сам сабе пан».
частка сказакоска перад злучнікам, малая літараЯнка Купала быў перакананы, што «кожны народ сам сабе пан».
пабочная канструкцыякоска пасля пабочных слоў, малая літараНа думку Янкі Купалы, «кожны народ сам сабе пан».
05

Пропуск і вершаваныя цытаты

Калі цытата прыводзіцца часткова, то пропуск часткі тэксту абазначаецца шматкроп’ем (у пачатку, у сярэдзіне, у канцы цытаты).

Паглядзім, як гэта працуе

Стары настаўнік з рамана І. Шамякіна гаворыць, звяртаючыся да сваіх вучняў: «...Не верце, калі хто скажа, што хоць адна дарога ў жыцці будзе лёгкая».

Шматкроп’е ў пачатку цытаты паказвае, што папярэдні тэкст прапушчаны.

Цытаты ў вершаванай форме ў двукоссе не бяруцца. Вершаваная цытата выдзяляецца двукоссем, калі пачынаецца на тым жа радку, што і словы аўтара.

Паглядзім, як гэта працуе

У патрыятычным вершы «Не шукай» Янка Купала, звяртаючыся да моладзі, пісаў:
Не шукай ты шчасця, долі
На чужым, далёкім полі.
Аб упартай працы над вершам Максім Багдановіч пісаў: «Трэба з сталі каваць, гартаваць гібкі верш, абрабіць яго трэба з цярпеннем».

У першым выпадку радкі верша запісаны асобна, пад словамі аўтара, — без двукосся. У другім вершаваная цытата пачынаецца на тым жа радку, што і словы аўтара, — у двукоссі.

Прасочваем шлях

Як уключаем цытату ў свой тэкст

  1. Правяраем дакладнасць

    Цытата павінна дакладна, слова ў слова, адпавядаць першакрыніцы.

    Кожны народ сам сабе пан (Янка Купала).

  2. Выбіраем спосаб

    Словы аўтара, частка сказа са злучнікам ці пабочная канструкцыя.

    сцвярджаў: … / быў перакананы, што … / на думку …,

  3. Ставім знакі і выбіраем літару

    Пры словах аўтара — як пры простай мове; пры злучніку і пабочных словах — цытата з малой літары.

    Янка Купала быў перакананы, што «кожны народ сам сабе пан».

  4. Пазначаем пропуск і вершы

    Прапушчаны тэкст — шматкроп’е; вершаваныя радкі пад словамі аўтара — без двукосся.

    «...Не верце, калі хто скажа, што хоць адна дарога ў жыцці будзе лёгкая».

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Які спосаб цытавання?

Вызначы, як цытата ўключана ў тэкст. У картках-пытаннях выберы правільны адказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Паразважай, чаму цытаты афармляюцца менавіта так.

Чаму ў сказе «Якуб Колас пісаў пра тое, што «задача пісьменніка — у адборы лепшага…»» цытата пачынаецца з малой літары, а ў сказе «Янка Купала пісаў: «Без шчасця кахання…»» — з вялікай?

Зверыць разважанне

У першым сказе цытата ўведзена злучнікам што і стала даданай часткай складаназалежнага сказа — працягам аўтарскага сказа, таму пішацца з малой літары. У другім цытата суправаджаецца словамі аўтара, як простая мова: гэта самастойны сказ пасля двукроп’я, таму ён пачынаецца з вялікай літары.

Чаму цытата павінна быць тоеснай першакрыніцы? Што будзе, калі, напрыклад, напісаць: Янка Купала казаў, што «кожны народ — гаспадар»?

Зверыць разважанне

Двукоссе абяцае чытачу, што гэта даслоўныя словы аўтара. Калі змяніць словы, атрымліваецца, што мы прыпісваем Купалу тое, чаго ён не пісаў, і скажаем яго думку. Калі хочам перадаць думку сваімі словамі, двукоссе не ставім: Янка Купала лічыў, што кожны народ павінен быць гаспадаром свайго лёсу.

Чым цытата адрозніваецца ад простай мовы, калі знакі прыпынку пры іх аднолькавыя?

Зверыць разважанне

Простая мова перадае вусныя словы асобы (героя, суразмоўцы), а цытата — даслоўную вытрымку з тэксту або выказвання, якая пацвярджае думку аўтара. Цытату можна ўвесці не толькі словамі аўтара, але і як частку сказа або праз пабочныя канструкцыі; пропуск у ёй абазначаецца шматкроп’ем, а вершы пад словамі аўтара пішуцца без двукосся.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Цытата

    Даслоўная вытрымка з чужога выказвання, мастацкага, навуковага або публіцыстычнага тэксту; звычайна бярэцца ў двукоссе.

  2. Роля цытат

    Пацвярджаюць думкі аўтара, узбагачаюць тэкст, дапамагаюць раскрыць вобраз персанажа і маўленчыя паводзіны герояў.

  3. Дакладнасць

    Цытаваны тэкст павінен быць тоесным першакрыніцы: лексічная і граматычная форма — як у арыгінале.

  4. Тры спосабы

    Са словамі аўтара (знакі як пры простай мове), як частка сказа са злучнікам, пры пабочных канструкцыях на думку, па словах, як лічыў.

  5. Малая літара

    Цытата, уведзеная злучнікам або пабочнай канструкцыяй, пішацца ў двукоссі з малой літары.

  6. Пропуск і верш

    Пропуск абазначаецца шматкроп’ем; вершаваная цытата пад словамі аўтара — без двукосся, на тым жа радку — у двукоссі.

Памятка: разбор па кроках

Янка Купала сцвярджаў: «Кожны народ сам сабе пан». — Янка Купала быў перакананы, што «кожны народ сам сабе пан». — На думку Янкі Купалы, «кожны народ сам сабе пан».

  1. Правер, ці дакладная цытата. Слова ў слова, як у першакрыніцы; прапушчаны тэкст пазнач шматкроп’ем.
  2. Выберы спосаб уключэння. Словы аўтара, частка сказа са злучнікам або пабочная канструкцыя (на думку, па словах, як лічыў).
  3. Пастаў знакі і выберы літару. Пры словах аўтара — як пры простай мове; пры злучніку і пабочных словах — коска і малая літара ў двукоссі.

Цяпер растлумач: Як правільна ўключыць цытату ў свой тэкст і аформіць яе на пісьме?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое цытата?
2. Якім павінен быць цытаваны тэкст?
3. Якія знакі ставяцца, калі цытата суправаджаецца словамі аўтара?
4. У якім сказе цытата аформлена правільна?
5. Якая канструкцыя з’яўляецца пабочнай пры ўвядзенні цытаты?
6. У якім сказе цытата аформлена правільна?
7. Як абазначаецца пропуск часткі тэксту ў цытаце?
8. Калі вершаваная цытата бярэцца ў двукоссе?
9. Для чаго аўтары выкарыстоўваюць цытаты?
10. Які сказ з цытатай аформлены правільна?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑