Сінтаксічныя канструкцыі з чужой мовай: будова, значэнне, ужыванне

§ 36. Эпіграф

Вучымся разумець, што такое эпіграф, якую ролю ён выконвае ў творы і як правільна афармляць яго на пісьме. У канцы паўтараем спосабы перадачы чужой мовы.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Ты адкрываеш раман Івана Мележа «Людзі на балоце» і яшчэ да першага раздзела бачыш справа тры словы: «Бацьку, маці, бацькоўскай зямлі». Сюжэт яшчэ невядомы, а думка ўжо ёсць: кніга будзе пра родных людзей і родную зямлю. Як гэтыя некалькі слоў паспелі так шмат сказаць?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое эпіграф, навошта ён патрэбны і як яго правільна аформіць?

01

Што такое эпіграф

Эпіграф — выслоўе, кароткая цытата, якая з’яўляецца своеасаблівым аўтарскім тлумачэннем асноўнай ідэі твора, тэксту, сачынення.

Слова прыйшло з грэчаскай мовы: epigraphe — ‘надпіс’. Паводле літаратуразнаўцы Вячаслава Рагойшы, эпіграф — гэта цытата, крылатыя словы, якія пішуцца пасля загалоўка ці перад асобнымі раздзеламі твора і раскрываюць іх сутнасць.

Паглядзім, як гэта працуе

Бацьку, маці, бацькоўскай зямлі.

Такія простыя і такія шматзначныя словы выбраў Іван Мележ эпіграфам да рамана «Людзі на балоце». Яны адразу падказваюць, пра што і дзеля чаго напісаны твор.

02

Адкуль бяруць эпіграфы

Крыніцамі эпіграфаў з’яўляюцца вусная народная творчасць (прыказкі, песні), афарызмы вядомых асоб, творчасць пісьменнікаў усіх краін і эпох.

Выкарыстанне эпіграфаў залежыць ад індывідуальнасці і стылю аўтара. Пісьменнікі часта звяртаюцца да вядомых папярэднікаў, дзеячаў нацыянальнай гісторыі і культуры. Напрыклад, паэт Віктар Шніп часта бярэ ў эпіграфы цытаты з твораў класікаў беларускай літаратуры, каб узмацніць вобразнасць выказанай думкі.

Паглядзім, як гэта працуе

На Беларусі Бог жыве.
У. Караткевіч.

Словы Уладзіміра Караткевіча ў якасці эпіграфа перадаюць ідэю твора Віктара Шніпа: Бог любіць беларускую зямлю.

03

Роля эпіграфа

Асноўная функцыя эпіграфа — інфарматыўная: эпіграф задае тэму тэксту — фармулюе галоўную думку.

Акрамя гэтага, эпіграф дапамагае раскрыць праблему твора, актывізаваць чытацкую думку, выклікае пэўныя асацыяцыі. Добры эпіграф вызначаецца лаканічнасцю і афарыстычнасцю (Н. Базар).

Эпіграф, як і загаловак, — гэта «прыступка» да разумення тэксту, пачатак шляху да галоўнай думкі. У творах са складанай будовай эпіграфы бываюць не толькі пасля загалоўка ўсёй кнігі, але і перад кожным раздзелам: гэта дапамагае чытачу выбудаваць парадак асноўных думак і падзей (Л. Андрэева).

Паглядзім, як гэта працуе

Рупная пчала ўмее ў соты мёд сабраць і з горкіх кветак (М. Багдановіч).

Гэта выказванне падыдзе эпіграфам да сачынення пра працавітасць або пра тое, як чалавек знаходзіць добрае нават у цяжкіх абставінах.

04

Як афармляецца эпіграф

Эпіграф звычайна размяшчаецца з правага боку ў пачатку твора. Эпіграф не бярэцца ў двукоссе. На наступным радку пад эпіграфам таксама з правага боку даецца спасылка на крыніцу.

Ініцыялы і прозвішча аўтара (або іншая крыніца выказвання) пішуцца без дужак.

Паглядзім, як гэта працуе

Настаўнікам Беларусі прысвячаецца.
Ф. М. Янкоўскі.

Такі эпіграф-запавет напісаў да выдання «Беларускія прыказкі, прымаўкі, фразеалагізмы» мовазнаўца, пісьменнік, настаўнік настаўнікаў Фёдар Янкоўскі. Тэкст — без двукосся, аўтар — на наступным радку справа, без дужак.

Параўноўваем і заўважаем

Эпіграф і цытата ў тэксце

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ЭпіграфЦытата ў тэксце
Месцаперад творам або раздзелам, справаунутры тэксту
Двукоссене ставіццаставіцца
Аўтарна наступным радку, без дужаку дужках або ў словах аўтара
Задачападказаць галоўную думкупацвердзіць або растлумачыць думку
05

Правяраем сябе: чужая мова

Чужую мову перадаюць простай мовай, ускоснай мовай, дыялогам і цытатай; эпіграф — асобны від цытаты, які стаіць перад тэкстам.

  • Простая мова перадае чужое выказванне даслоўна: «П», — а.
  • Ускосная мова перадае толькі змест чужога выказвання — даданай часткай складаназалежнага сказа.
  • Маналог — выказванне аднаго чалавека, дыялог — размова двух або некалькіх асоб.
  • Рэплікі дыялогу пішуцца з абзаца, перад кожнай ставіцца працяжнік.
Паглядзім, як гэта працуе

— Што гэта? — спытаў Андрэй, узняўшы галаву.
Павел прыслухаўся.
— Гэта журавы ляцяць, вяртаюцца з далёкіх краін.

Кожная рэпліка — з новага радка і з працяжніка. Словы аўтара пасля рэплікі аддзяляюцца працяжнікам і пішуцца з малой літары; пасля пытальніка коска не ставіцца (паводле В. Шалака).

Прасочваем шлях

Як выбраць і аформіць эпіграф да сачынення

  1. Вызначы галоўную думку

    Спачатку сфармулюй ідэю свайго сачынення адным сказам.

    Тэма «Мой родны край»: ідэя — родная зямля багатая на гісторыю і легенды.

  2. Знайдзі выслоўе

    Падбяры прыказку, афарызм або радкі пісьменніка, якія перадаюць гэтую думку лаканічна.

    А глянеш навокал — такая краіна: дзе ступіш — то рэха, то казка, быліна (М. Танк).

  3. Правер крыніцу

    Цытату трэба ўзяць дакладна, без скажэнняў, і правільна назваць аўтара.

    Аўтар — Максім Танк, а не народная творчасць.

  4. Аформі

    Размясці эпіграф справа над тэкстам, без двукосся; ніжэй справа — ініцыялы і прозвішча аўтара без дужак.

    А глянеш навокал — такая краіна:
    дзе ступіш — то рэха, то казка, быліна.
    М. Танк.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Эпіграф: правільна ці не

Раскладзі ўласцівасці па групах: як афармляюць эпіграф і чаго з ім не робяць. Потым адкажы на пытанні.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Разважым, чаму эпіграф афармляецца менавіта так і чым ён адрозніваецца ад іншых спосабаў перадачы чужой мовы.

Цытату ўнутры тэксту бяруць у двукоссе, а эпіграф — не. Чаму?

Зверыць разважанне

Цытата ўнутры тэксту стаіць побач з аўтарскімі словамі, і двукоссе паказвае, дзе пачынаюцца і канчаюцца чужыя словы. Эпіграф вылучаны сваім месцам: ён стаіць асобна, справа, перад тэкстам, а крыніца — на наступным радку. Межы чужых слоў і так бачныя, таму двукоссе і дужкі лішнія.

Правяраем сябе, 5. Ці можна назваць цытату простай мовай?

Зверыць разважанне

Цытата, як і простая мова, перадае чужыя словы даслоўна, і афармляецца часта падобна: двукоссе, словы аўтара. Але цытата — гэта дакладныя словы з тэксту (кнігі, артыкула, выступлення), якія прыводзяць, каб пацвердзіць або растлумачыць думку. Яе можна ўключыць у сказ як частку без слоў аўтара. Таму цытата можа быць аформлена як простая мова, але не кожная цытата — простая мова.

Эпіграф І. Мележа «Бацьку, маці, бацькоўскай зямлі» — без выказніка. Чаму ўсе назоўнікі ў давальным склоне і чаму такіх трох слоў дастаткова?

Зверыць разважанне

Давальны склон адказвае на пытанне каму?: гэта прысвячэнне — кніга прысвечана бацьку, маці, роднай зямлі. Слова «прысвячаю» апушчана, але лёгка ўзнаўляецца. Тры словы называюць самае дарагое для аўтара і адразу паказваюць асноўную ідэю рамана — сувязь чалавека з сям’ёй і зямлёй. Гэта і ёсць лаканічнасць эпіграфа.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Азначэнне

    Эпіграф — выслоўе, кароткая цытата, якая з’яўляецца аўтарскім тлумачэннем асноўнай ідэі твора, тэксту, сачынення.

  2. Месца

    Эпіграф размяшчаецца з правага боку ў пачатку твора або перад асобным раздзелам.

  3. Без двукосся

    Эпіграф не бярэцца ў двукоссе, а аўтар (крыніца) пішацца на наступным радку справа, без дужак.

  4. Крыніцы

    Эпіграфамі служаць прыказкі, песні, афарызмы вядомых асоб, радкі пісьменнікаў усіх краін і эпох.

  5. Функцыя

    Асноўная функцыя эпіграфа — інфарматыўная: ён задае тэму і фармулюе галоўную думку тэксту.

  6. «Прыступка» да тэксту

    Эпіграф, як і загаловак, вядзе чытача да разумення твора, таму яго нельга прапускаць.

Памятка: разбор па кроках

Рупная пчала ўмее ў соты мёд сабраць і з горкіх кветак.
М. Багдановіч.
справа, без двукосся; аўтар — на наступным радку, без дужак

  1. Крок 1. Вызначы галоўную думку свайго тэксту.
  2. Крок 2. Падбяры кароткае выслоўе або цытату, якая гэтую думку выказвае, і правер аўтара.
  3. Крок 3. Запішы эпіграф справа без двукосся, а ніжэй справа — крыніцу без дужак.

Цяпер растлумач: Што такое эпіграф, навошта ён патрэбны і як яго правільна аформіць?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое эпіграф?
2. Дзе звычайна размяшчаецца эпіграф?
3. Як правільна запісаць эпіграф «Свет не без добрых людзей» (прыказка)?
4. Якая асноўная функцыя эпіграфа?
5. Што НЕ называецца ў падручніку крыніцай эпіграфаў?
6. Якія словы выбраў Іван Мележ эпіграфам да рамана «Людзі на балоце»?
7. Як пішацца прозвішча аўтара пад эпіграфам?
8. Які сказ падыдзе эпіграфам да сачынення пра працавітасць?
9. Які дыялог аформлены правільна?
10. Што такое дыялог?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑