Паўтарэнне вывучанага ў V—VIII класах

§ 5. Тыпы простых сказаў па мэце выказвання і інтанацыйным афармленні

Паўтараем, на якія тыпы дзеляцца простыя сказы па мэце выказвання і па інтанацыі, якімі сродкамі афармляюцца апавядальныя, пытальныя і пабуджальныя сказы і які знак ставіцца ў іх канцы.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

У чаце класа тры паведамленні з аднолькавымі словамі: «Заўтра ідзём у музей.», «Заўтра ідзём у музей?» і «Заўтра ідзём у музей!». Першае проста паведамляе, другое чакае адказу, а ў трэцім чуецца радасць. Словы тыя ж, а мэта і інтанацыя розныя — і гэта перадае знак у канцы сказа.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Па чым вызначаюць тып простага сказа па мэце выказвання і па інтанацыі і як гэта адлюстроўваецца на пісьме?

01

Тры тыпы па мэце выказвання

Па мэце выказвання і інтанацыйным афармленні сказы дзеляцца на апавядальныя, пытальныя і пабуджальныя.

Мэта выказвання — гэта тое, навошта мы гаворым: каб паведаміць нешта, каб спытаць або каб схіліць субяседніка да дзеяння. Кожнай мэце адпавядае свая інтанацыя і свой знак у канцы сказа.

Паглядзім, як гэта працуе

Сёння ў школе канцэрт. — Ты пойдзеш на канцэрт? — Пайшлі разам на канцэрт.

Першы сказ паведамляе (апавядальны), другі запытвае (пытальны), трэці запрашае (пабуджальны).

02

Апавядальныя сказы

Апавядальныя — гэта сказы, у якіх паведамляецца пра факт рэчаіснасці, з’явы, падзеі, наяўнасць або адсутнасць чаго-небудзь: Чалавек падышоў да бярозкі, спыніўся побач з ёй і нейкі час моўчкі глядзеў на прыгажуню (Г. Аўласенка).

Для апавядальных сказаў характэрны апавядальная інтанацыя, нязначнае павышэнне голасу на слове (групе слоў), якое паведамляе новую, найбольш важную інфармацыю, і спакойнае паніжэнне тону ў канцы сказа. У канцы апавядальных сказаў на пісьме ставіцца кропка.

Паглядзім, як гэта працуе

У бібліятэцы сёння няма наведвальнікаў.

Сказ паведамляе пра адсутнасць чаго-небудзь — ён таксама апавядальны: адмаўленне не змяняе мэты выказвання.

03

Пытальныя сказы

Пытальныя — гэта сказы, у якіх змяшчаецца пытанне, звернутае да субяседніка з мэтай атрымаць ад яго адказ, пэўную інфармацыю. На пісьме ў канцы пытальнага сказа ставіцца пытальнік.

Інтанацыя ў пытальных сказах павышаецца на важным слове ў пытанні: Вы ідзяце ў паход? Вы ідзяце ў паход? Вы ідзяце ў паход?

Граматычнымі сродкамі афармлення пытальных сказаў з’яўляюцца пытальная інтанацыя, парадак слоў, пытальныя часціцы, займеннікі, прыслоўі (ці, хіба, няўжо, што, хто, чаму, дзе, куды і інш.), якія звычайна стаяць у пачатку пытальнага сказа: А хто там ідзе ў агромністай такой грамадзе? (Я. Купала).

Паглядзім, як гэта працуе

Хто з нас не ведае маленькую божую кароўку? (Я. Галубовіч)

Аўтар не чакае адказу — гэта рытарычнае пытанне, якое прыцягвае ўвагу чытача. Але па мэце выказвання і інтанацыі сказ пытальны, у канцы — пытальнік.

04

Пабуджальныя сказы

Пабуджальныя — гэта сказы, у якіх перадаюцца загад, парада, пажаданне, запрашэнне, заклік, просьба. Іх мэта — схіліць субяседніка да пэўнага дзеяння, таму для пабуджальных сказаў характэрна пабуджальная інтанацыя: Пачынайце дзень з усмешкі, з добрых, цёплых слоў... (М. Маляўка).

Часцей за ўсё пабуджэнне перадаецца дзеясловамі загаднага ладу (пачынайце, стой, беражы), а таксама часціцамі хай, няхай, давай: Няхай заўсёды будзе сонца! Спакойная просьба заканчваецца кропкай, эмацыянальны заклік — клічнікам.

Паглядзім, як гэта працуе

Перадай, калі ласка, сшытак. — Беражыце лес!

Абодва сказы пабуджальныя: першы — спакойная просьба (кропка), другі — эмацыянальны заклік (клічнік).

Параўноўваем і заўважаем

Мэта, інтанацыя і знак у канцы сказа

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Тып сказаМэтаЗнак у канцы
апавядальныпаведаміць пра факт, з’яву, падзеюкропка, пры клічнай інтанацыі — клічнік
пытальныатрымаць адказ, інфармацыюпытальнік, пры клічнай інтанацыі — ?!
пабуджальнысхіліць да дзеяння: загад, парада, просьба, закліккропка або клічнік
клічны (любы па мэце)перадаць моцнае пачуццёклічнік або ?!
05

Клічныя і няклічныя сказы

Паводле інтанацыйнага афармлення сказы бываюць клічныя і няклічныя. Клічным можа быць любы па мэце выказвання сказ, калі яго вымавіць з клічнай інтанацыяй.

Тып сказаПрыклад
апавядальны клічныДобра ў лузе ў час палудны! (Я. Колас)
пытальны клічныХто не любіць спякотным днём пасядзець на беразе возера?! (А. Асіпенка)
пабуджальны клічныПакіньце мне мову маю, пакіньце жыццё мне! (П. Панчанка)

У канцы клічнага сказа ставіцца клічнік, а ў канцы пытальнага клічнага — пытальнік і клічнік разам (?!).

Прасочваем шлях

Як ахарактарызаваць сказ па мэце і інтанацыі

  1. Вызначаем мэту выказвання

    Пытаемся: аўтар паведамляе, запытвае ці схіляе да дзеяння?

    Дык як жа нам не шанаваць, не берагчы свой родны дом?! — аўтар задае пытанне.

  2. Шукаем сродкі афармлення

    Пытальныя словы і часціцы, загадны лад, часціцы хай, няхай, парадак слоў, інтанацыя.

    Пытальнае прыслоўе як і часціца жа ўзмацняюць пытанне.

  3. Вызначаем інтанацыю

    Ці вымаўляецца сказ з моцным пачуццём? Тады ён клічны.

    Пытанне вымаўляецца з узрушэннем — сказ клічны.

  4. Даём характарыстыку і правяраем знак

    Называем абедзве прыметы і ставім знак, які ім адпавядае.

    Пытальны, клічны; у канцы — ?!

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Мэта выказвання

Вызначы, які гэта сказ па мэце выказвання. У апошніх картках — дай поўную характарыстыку.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Паразважай, як мэта выказвання і інтанацыя звязаны паміж сабой.

Аўтар тэксту пра божую кароўку пытаецца: «Хто з нас не ведае маленькую божую кароўку?» — і не чакае адказу. Ці можна тады лічыць гэты сказ пытальным?

Зверыць разважанне

Так. Тып сказа па мэце выказвання вызначаецца яго афармленнем: пытальнай інтанацыяй, пытальным займеннікам хто, пытальнікам у канцы. Гэта рытарычнае пытанне — адказ на яго ўсім вядомы, і аўтар задае яго, каб прыцягнуць увагу чытача і ўзмацніць думку. Але па будове і інтанацыі сказ застаецца пытальным.

Аднакласнік лічыць: «Калі ў канцы клічнік, то сказ пабуджальны». Ці мае ён рацыю? Прывядзі доказы з параграфа.

Зверыць разважанне

Не. Мэта выказвання і інтанацыя — розныя прыметы. Клічным можа быць любы па мэце сказ, калі яго вымавіць з клічнай інтанацыяй: Добра ў лузе ў час палудны! — апавядальны клічны (паведамляе пра стан прыроды); Хто не любіць... пасядзець на беразе возера?! — пытальны клічны. А пабуджальны сказ можа быць і няклічным: Перадай, калі ласка, сшытак.

Чаму ў сказах «Вы ідзяце ў паход?» з рознымі вылучанымі словамі адказы будуць розныя?

Зверыць разважанне

Інтанацыя павышаецца на тым слове, якое ўтрымлівае галоўнае пытанне. Вы ідзяце ў паход? (вылучана вы) — пытаюцца пра асобу: вы ці хтосьці іншы. Вы ідзяце ў паход? (вылучана ідзяце) — ці ідзяце, ці, можа, едзеце або не пойдзеце. Вы ідзяце ў паход? (вылучана ў паход) — куды: у паход ці ў іншае месца. Таму і адказы будуць удакладняць розныя часткі пытання.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Тры тыпы па мэце

    Па мэце выказвання сказы бываюць апавядальныя, пытальныя і пабуджальныя.

  2. Апавядальны сказ

    Паведамляе пра факт, з’яву, падзею, наяўнасць або адсутнасць чаго-небудзь; тон у канцы спакойна паніжаецца, ставіцца кропка.

  3. Пытальны сказ

    Змяшчае пытанне да субяседніка; голас павышаецца на важным слове, у канцы — пытальнік.

  4. Сродкі пытання

    Пытальная інтанацыя, парадак слоў, часціцы, займеннікі і прыслоўі ці, хіба, няўжо, што, хто, чаму, дзе, куды.

  5. Пабуджальны сказ

    Перадае загад, параду, пажаданне, запрашэнне, заклік, просьбу — схіляе субяседніка да дзеяння.

  6. Клічнасць

    Па інтанацыі сказы клічныя і няклічныя; клічным можа быць сказ любога тыпу па мэце.

Памятка: разбор па кроках

Хто не любіць спякотным днём пасядзець на беразе возера?! (А. Асіпенка) — мэта: пытанне (пытальны займеннік хто); вымаўляецца з моцным пачуццём (клічны); у канцы — ?!

  1. Мэта выказвання. Высветлі, што робіць аўтар: паведамляе, запытвае ці схіляе субяседніка да дзеяння.
  2. Сродкі і інтанацыя. Знайдзі пытальныя словы, часціцы, дзеясловы загаднага ладу; вызначы, ці вымаўляецца сказ з моцным пачуццём.
  3. Характарыстыка і знак. Назаві тып па мэце і па інтанацыі і пастаў у канцы адпаведны знак: кропку, пытальнік, клічнік або ?!

Цяпер растлумач: Па чым вызначаюць тып простага сказа па мэце выказвання і па інтанацыі і як гэта адлюстроўваецца на пісьме?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На якія тыпы дзеляцца сказы па мэце выказвання?
2. Які сказ пабуджальны?
3. Што характэрна для апавядальнага сказа?
4. Які сказ апавядальны клічны?
5. Які знак трэба паставіць у канцы сказа «Няўжо ты не чуў пра гэта»?
6. Якое сцвярджэнне правільнае?
7. Што НЕ з’яўляецца сродкам афармлення пытальнага сказа?
8. Што перадаецца ў пабуджальных сказах?
9. Якая характарыстыка належыць сказу «Ратуйце дрэвы ад шкоднікаў!»?
10. Які знак ставіцца ў канцы пытальнага клічнага сказа?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑