Паўтарэнне вывучанага ў V—VIII класах

§ 6. Тыпы простых сказаў па будове (двухсастаўныя, аднасастаўныя, няпоўныя, ускладненыя)

Паўтараем, якімі бываюць простыя сказы па будове: двухсастаўныя і аднасастаўныя, развітыя і неразвітыя, поўныя і няпоўныя, ускладненыя і няўскладненыя, — і як ставяцца знакі пры аднародных членах.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Аленка піша сяброўцы: «Ты дзе?» — «Дома. Чытаю». Абодва адказы зразумелыя, хоць у першым няма ні дзейніка, ні выказніка, а ў другім — толькі выказнік. Каб правільна апісаць такія сказы, трэба ведаць, з чаго складаецца граматычная аснова і якія члены сказа могуць прапускацца.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Па якіх прыметах характарызуюць будову простага сказа?

01

Двухсастаўныя і аднасастаўныя

Па будове граматычнай асновы простыя сказы бываюць двухсастаўныя і аднасастаўныя. У двухсастаўным сказе аснову складаюць два галоўныя члены — дзейнік і выказнік. У аднасастаўным сказе аснову складае адзін галоўны член.

Аднасастаўныя сказы бываюць пэўнаасабовыя (Бацькоў любі, старых паважай), няпэўнаасабовыя (У газеце пішуць пра новы музей), абагульнена-асабовыя (Без працы не вылавіш і рыбкі з сажалкі), безасабовыя (Світае) і назыўныя (Зімовая раніца).

Паглядзім, як гэта працуе

На Радзіме сонца свеціць бясконца. — За Радзіму сваю будзь героем у баі.

У першай прыказцы аснова сонца свеціць — сказ двухсастаўны. У другой ёсць толькі выказнік будзь героем — сказ аднасастаўны.

02

Развітыя і неразвітыя

Неразвіты сказ складаецца толькі з галоўных членаў. У развітым сказе, акрамя галоўных, ёсць даданыя члены: азначэнне, дапаўненне, акалічнасць.

Даданыя члены групуюцца вакол галоўных. Да дзейніка адносіцца азначэнне (дапасаванае, недапасаванае, прыдатак), да выказніка — дапаўненне і акалічнасць.

Група дзейнікаГрупа выказніка
дзейнік → азначэнне (дапасаванае, недапасаванае, прыдатак)выказнік → дапаўненне, акалічнасць
Паглядзім, як гэта працуе

Пачуўся голас. → Здалёк пачуўся ціхі, нясмелы голас дзяўчынкі.

Да дзейніка голас дадаліся азначэнні ціхі, нясмелы, дзяўчынкі (які? чый?), да выказніка пачуўся — акалічнасць здалёк. Неразвіты сказ стаў развітым.

03

Поўныя і няпоўныя

Няпоўным называецца сказ, у якім прапушчаны галоўны або даданы член сказа, які лёгка аднавіць з кантэксту ці сітуацыі. У поўным сказе ёсць усе члены, неабходныя для яго будовы.

Няпоўныя сказы часта ўжываюцца ў дыялогах. Калі ў няпоўным сказе прапушчаны выказнік і на яго месцы робіцца паўза, ставіцца працяжнік: Іржа есць жалеза, а зайздрасць — сэрца чалавека (Прыказка).

Паглядзім, як гэта працуе

— Хіба ж можна прачытаць ручнік? — Можна. (Паводле Н. Нікіцінай)

У адказе прапушчаны словы прачытаць ручнік — іх лёгка аднавіць з пытання. Сказ Можна няпоўны.

Параўноўваем і заўважаем

Як ахарактарызаваць будову простага сказа

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаВідыПрыклад
колькасць галоўных членаўдвухсастаўны / аднасастаўныХор выступіў. / Світае.
ці ёсць даданыя членыразвіты / неразвітыШкольны хор выступіў. / Хор выступіў.
ці ўсе члены названыпоўны / няпоўныМожна прачытаць ручнік. / Можна.
ці ёсць ускладненнеускладнены / няўскладненыХор, як і летась, выступіў. / Хор выступіў.
04

Простыя ўскладненыя сказы

Просты сказ можа быць ускладнены аднароднымі членамі, звароткам, пабочнымі і ўстаўнымі канструкцыямі, адасобленымі членамі, параўнальнымі зваротамі. Сказ без такіх кампанентаў — няўскладнены.

Чым ускладненыПрыклад
аднароднымі членаміПесні, легенды, танцы — праявы культуры.
звароткамСвіцязь, якое ж ты прыгожае возера!
пабочнымі і ўстаўнымі канструкцыяміЯк лічаць, Свіцязь з’яўляецца трэцім па прыгажосці возерам у Еўропе.
адасобленымі членаміЧомга ўзлятае, узяўшы разгон.
параўнальнымі зваротаміАдна, як срэбра, ззяе.

Ускладняльныя кампаненты на пісьме звычайна выдзяляюцца знакамі прыпынку — коскамі, працяжнікамі, дужкамі.

05

Знакі пры аднародных членах

Коска паміж аднароднымі членамі сказа ставіцца, калі яны спалучаны інтанацыяй (без злучнікаў) або злучальнымі злучнікамі: супраціўнымі адзіночнымі а, ды (= але), але; паўторнымі спалучальнымі і размеркавальнымі і — і, то — то, ці — ці; парнымі як — так і, калі не — то, не толькі — але і, хоць і — але.

Коска не ставіцца, калі аднародныя члены звязаны адзіночнымі злучнікамі і, ды (= і), ці, або або ўваходзяць у склад устойлівых спалучэнняў з паўторнымі злучнікамі і — і, ні — ні, ці — ці.

Абагульняльнае словаСхема
перад аднароднымі членамі — двукроп’е◎: ○, ○, ○.
пасля аднародных членаў — працяжнік○, ○, ○ — ◎.
перад імі, а сказ працягваецца — двукроп’е і працяжнік◎: ○, ○, ○ — … .
Паглядзім, як гэта працуе

Спадчына — гэта і іх духоўны скарб: песні, легенды, танцы і іншыя праявы культуры.

Абагульняльнае слова скарб стаіць перад аднароднымі членамі — пасля яго двукроп’е. Песні, легенды, танцы — без злучнікаў, праз коску; перад адзіночным і коскі няма.

Прасочваем шлях

Характарыстыка простага сказа па будове

  1. Знаходзім граматычную аснову

    Шукаем дзейнік і выказнік. Калі ёсць толькі адзін галоўны член — сказ аднасастаўны.

    Чомга ўзлятае толькі з вады: аснова чомга ўзлятае — двухсастаўны.

  2. Правяраем даданыя члены

    Калі ёсць азначэнні, дапаўненні або акалічнасці — сказ развіты.

    Толькі з вады — акалічнасць: сказ развіты.

  3. Правяраем паўнату

    Ці не прапушчаны член сказа, які трэба аднавіць з кантэксту?

    Усе члены названы — сказ поўны.

  4. Шукаем ускладненне

    Аднародныя члены, зваротак, пабочныя словы, адасобленыя члены, параўнальныя звароты.

    Ускладнення няма. Вынік: просты, двухсастаўны, развіты, поўны, няўскладнены.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Будова простага сказа

Вызначы, двухсастаўны сказ ці аднасастаўны. У апошніх картках — чым ускладнены сказ.

Думай як філолаг

Думай як філолаг

Паразважай, як будова сказа звязана з яго сэнсам і ўжываннем.

Чаму адказ дзяўчынкі «— Ведаю!» лічаць аднасастаўным пэўнаасабовым сказам, а адказ бабулі «— Можна» — няпоўным?

Зверыць разважанне

У сказе Ведаю выказнік выражаны дзеясловам 1-й асобы, і форма дзеяслова сама дакладна паказвае на асобу — я. Дзейнік тут не патрэбны, сказ поўны па сваёй будове, хоць і аднасастаўны. А ў сказе Можна сэнс незразумелы без кантэксту: прапушчаны словы прачытаць ручнік, якія аднаўляюцца з папярэдняй рэплікі. Таму ён няпоўны.

Растлумач працяжнік у прыказцы «Іржа есць жалеза, а зайздрасць — сэрца чалавека».

Зверыць разважанне

Прыказка складаецца з дзвюх частак з аднолькавай будовай. У другой частцы прапушчаны выказнік есць — ён зразумелы з першай часткі. Гэта няпоўная частка, і на месцы прапушчанага выказніка пры вымаўленні робіцца паўза, таму ставіцца працяжнік.

Прыказка «Чалавек без Радзімы як салавей без песні» не мае дзеяслова. Ці двухсастаўны гэта сказ?

Зверыць разважанне

Так. Дзейнік — чалавек, а выказнік выражаны параўнальным спалучэннем як салавей: чалавек падобны да салаўя без песні. Наяўнасць дзеяслова не абавязковая — важна, што ў сказе ёсць і дзейнік, і выказнік. Паміж дзейнікам і выказнікам з як працяжнік не ставіцца.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Граматычная аснова

    Двухсастаўны сказ мае дзейнік і выказнік, аднасастаўны — адзін галоўны член.

  2. Віды аднасастаўных

    Пэўнаасабовыя, няпэўнаасабовыя, абагульнена-асабовыя, безасабовыя, назыўныя.

  3. Развітасць

    Сказ з даданымі членамі — развіты; азначэнне адносіцца да дзейніка, дапаўненне і акалічнасць — да выказніка.

  4. Няпоўныя сказы

    Прапушчаны член лёгка аднавіць з кантэксту; на месцы прапушчанага выказніка пры паўзе ставіцца працяжнік.

  5. Ускладненне

    Аднародныя і адасобленыя члены, звароткі, пабочныя і ўстаўныя канструкцыі, параўнальныя звароты ўскладняюць просты сказ.

  6. Аднародныя члены

    Коска ставіцца без злучнікаў і пры а, але, ды (= але), паўторных і парных злучніках; не ставіцца пры адзіночных і, ды (= і), ці, або.

Памятка: разбор па кроках

Чомга — птушка своеасаблівая не толькі з выгляду (Паводле В. Вольскага): аснова чомга — птушка, сказ двухсастаўны, развіты, поўны, няўскладнены; працяжнік стаіць паміж дзейнікам і выказнікам, выражанымі назоўнікамі.

  1. Граматычная аснова. Знайдзі дзейнік і выказнік і вызначы, двухсастаўны сказ ці аднасастаўны.
  2. Даданыя члены і паўната. Вызначы, ці ёсць даданыя члены (развіты ці неразвіты) і ці не прапушчаны які-небудзь член (поўны ці няпоўны).
  3. Ускладненне і знакі. Знайдзі аднародныя і адасобленыя члены, звароткі, пабочныя канструкцыі, параўнальныя звароты і растлумач знакі прыпынку.

Цяпер растлумач: Па якіх прыметах характарызуюць будову простага сказа?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які сказ аднасастаўны?
2. Які сказ называецца няпоўным?
3. Якія члены сказа ўваходзяць у групу выказніка?
4. Які сказ развіты?
5. Чым ускладнены сказ «Як лічаць, Свіцязь з’яўляецца трэцім па прыгажосці возерам у Еўропе»?
6. Калі коска паміж аднароднымі членамі НЕ ставіцца?
7. У якім сказе трэба паставіць працяжнік?
8. Які знак ставіцца пасля аднародных членаў перад абагульняльным словам (○, ○, ○ .. ◎)?
9. Які сказ ускладнены параўнальным зваротам?
10. Якая характарыстыка сказа «Пачуўся голас» правільная?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑